Członek od Mar '20

Języki robocze:
angielski > polski
polski > angielski
polski (mono)
niemiecki > polski
włoski > polski

Ludwika Pilat
Mgr inż, wiele dziedzin

Szwajcaria
Czas lokalny: 06:02 CET (GMT+1)

Język ojczysty: polski (Variants: Standard-Poland, Old Polish) Native in polski
  • Send message through ProZ.com
Feedback from
clients and colleagues

on Willingness to Work Again info
Nie masz żadnych ocen
Typ konta Niezależny tłumacz pisemny i/lub ustny, Identity Verified Tożsamość zweryfikowana
Data security Created by Evelio Clavel-Rosales This person has a SecurePRO™ card. Because this person is not a ProZ.com Plus subscriber, to view his or her SecurePRO™ card you must be a ProZ.com Business member or Plus subscriber.
Afiliacje This person is not affiliated with any business or Blue Board record at ProZ.com.
Usługi Translation, Subtitling, Transcription, Editing/proofreading, Website localization, Software localization
Znajomość dziedzin
Specjalizacja:
Inżynieria (ogólne)Budownictwo/inżynieria lądowa i wodna
ArchitekturaIdiomy/powiedzenia/przysłowia
Medycyna (ogólne)Psychologia
Nauki ścisłe (ogólne)Rachunkowość
Finanse (ogólne)Botanika

KudoZ (PRO) Punkty PRO: 4, Odpowiedzi na pytania 3, Zadane pytania 1
Archiwum zleceń 0 zapisanych zleceń
Portfolio Przykładowe tłumaczenia: 13
angielski > polski: PAIN MANAGEMENT IN THE EHLERS-DANLOS SYNDROMES (FOR NON-EXPERTS)
General field: Medycyna
Detailed field: Medycyna (ogólne)
Tekst źródłowy - angielski
Pradeep Chopra, Brad Tinkle, Claude Hamonet, Isabelle Brock, Anne Gompel, Antonio Bulbena, and Clair Francomano, adapted by Benjamin Guscott

Long-term (chronic) pain in the Ehlers-Danlos syndromes (EDS) appears early, is common, and may be severe. There has not been enough research on treatments to properly guide how pain in EDS should be managed. Causes and contributors to pain in EDS can include joints coming out of position, previous surgery (often done to treat pain), muscle weakness, improper movement in the neck and back, or issues with sense of joint position. People affected can come to a doctor with general body pain, tiredness, headaches, or pain in the stomach, genitals, face, or jaw. Management can focus on treating the cause (like joints coming out of position) and lowering the sensation of pain. Methods of pain management in EDS include physiotherapy, medication, cushions, compressive clothes, and braces, as well as behavioral adaptation.

A Review of Literature About Pain in the Ehlers-Danlos Syndromes
Pain in the Ehlers-Danlos syndromes (EDS) may be linked to the level of joint mobility, how often joints come out of position (dislocate or sublux), how prone the person is to injury, previous surgery, muscle pain, and may become long-term. Pain can be limited to muscles or can be more widespread and may occur over a short period or continue over long periods of time. Pain may interfere with many aspects of daily living and can affect sleep quality (which is common in EDS), contributing to other difficulties independent of the level of tiredness.

Research has consistently found pain to be common in those with EDS and hypermobile type EDS (hEDS). In EDS, pain often begins in joints or limbs, which is influenced by factors such as lifestyle, sports activities, previous damage or surgery, and existing conditions. Many patients report their first painful sensations in relation to an incident such as dislocations, sprains as well as “growing pains” mostly localized to the knees or thighs. The majority of patients with hEDS were female. Children may not be believed by doctors about their pain and can be wrongly diagnosed or dismissed based on this. Children can also come to the doctor with recurring unexplained bruising or multiple joint problems that lead to accusations of child abuse.

Neck pain is a common feature of hEDS and is often associated with headaches. Loose ligaments connecting the skull and neck as well as a hypermobile neck can lead to problems: swallowing, speech difficulty, changes in walking, bodily weakness, uncontrolled muscle contractions, altered senses, and changes in automatic (autonomic) bodily functions like heart rate, blood pressure, body temperature, and digestion. Headaches often occur in EDS and were more common and more disabling in those with hEDS. A recent study reported headaches occurring in a third of patients with EDS. Issues with tension and stress or problems with the jaw may be major causes of headaches.

Chronic Pain
Chronic pain (pain that lasts a long time), is one of the major symptoms showing in patients with hEDS and is experienced by a very large proportion of hEDS patients. Chronic pain can often be a general body pain, affecting almost every part of the patient. Loss of sense of joint position could be an important factor in hEDS-related chronic pain. The detection of position, movement, and interaction of the body with the environment is needed to allow balance and prevent damage to joints and ligaments. Loss of this sense may be due to excessive joint movement damaging the ability to sense, or due to pain lowering the ability to sense. Improving this positional sense may help improve functions like balance as well as chronic pain.

The evidence to show the precise cause of pain in hEDS is weak. Proposed mechanisms are drawn from other chronic pain conditions and require further study. Investigation into the biological causes of pain in EDS suggests it is not caused by nerve damage, but an increased sensitivity, possibly sharing mechanisms with a condition called fibromyalgia. Treatment of chronic pain should be in treating the underlying cause of the pain.

Pain Management
Management of chronic pain in hEDS is made difficult by a lack of evidence-based research specific to EDS showing effective approaches. Pain management adapts and alters methods used in non-EDS patients. Generally, pain management focuses on treating the cause of pain (such as dislocation of a joint) and minimizing the sensation of pain.

Key Points in the Management of Pain in Hypermobile Type EDS

Successful pain management requires several approaches working together.
Physiotherapy: evidence suggests patients who receive exercise-based treatments improve over time. Stretching exercises should be very gentle to avoid causing joint injury.
Cognitive behavioral therapy: may be helpful for all patients, especially those whose pain is difficult to control.
Medication and devices: These are varied and each can have benefits and drawbacks.
Drugs for pain. These may be used depending on the type of pain such as pain from inflammation, or for immediate relief from severe pain. Some drugs used for treating pain such as opioids or NSAIDs (ibuprofen, naproxyn) can be harmful over long periods of time or in EDS patients with a condition called mast cell activation syndrome. Drugs for nerve pain may not be suitable in hEDS because of the effect they have on bodily functions already badly affected. Lidocaine is a short-lasting drug for local pain relief and can be useful when joints misalign, for gum pain, and in serious cases of painful intercourse.
Hormonal control. For those with painful periods or worse symptoms around menstruation.
Transcutaneous neuro-stimulator (TENS) for pain: a device to block pain signals.
Cushions and mattresses: ease discomfort during sitting/lying.
Treatments for positional sensing: compressive (tight) clothing, physiotherapy, shoe inserts.
Drugs for uncontrolled muscle contractions: some drugs or combinations of drugs may improve uncontrolled muscle contractions, pain, and tiredness.
Treatment of fatigue and pain: as fatigue and pain are linked when it comes
to disability, treating fatigue can help with pain, and managing pain can help
with fatigue.
Future Directions
The management of the often severe, changing, debilitating pain in patients with hEDS is currently not good enough. Commonly-used pain medications do not help treat most patients, probably because the cause of pain is different to most cases. We think that more research into pain management, fatigue management, and uncontrolled muscle movements is needed, as well as a better understanding of how the patient uses energy and their positional sensing.

Research into the following subjects are urgently needed:

Identifying the differences between fibromyalgia and hEDS. The cause of pain may be different in fibromyalgia and hEDS, meaning that we might need to use different treatments. Many people are diagnosed improperly with fibromyalgia and not getting ideal treatment.
Early diagnosis. Diagnosing early could lead to better quality of life. Following on from this, looking at better ways of diagnosing EDS in children would be helpful.
Research into using anti-inflammatory drugs (NSAIDS).
Oxygen therapy. Giving oxygen with a face mask can help with certain serious migraines, and decreases pain in EDS.
Positional sensing problems. Looking at how positional sensing relates to pain and fatigue.
Hormonal changes and pain. More work needs to be done to understand how hormones alter pain management in EDS.
Treating uncontrolled muscle contractions: can increase joint problems and therefore pain.
How the body uses energy in hEDS. Problems with how energy is used by cells may be contributing to fatigue, but needs more attention.
Low Dose Naltrexone (LDN). A drug called naltrexone may be helpful in some patients with specific kinds of pain and has been reported as helpful for managing chronic pain in hEDS.
This article is adapted from: This article is adapted from: Chopra P, Tinkle B, Hamonet C, Brock I, Gompel A, Bulbena A, Francomano C. (2017). Pain management in the Ehlers-Danlos syndromes. Am J Med Genet Part C Semin Med Genet 175C:212–219. http://bit.ly/2obxv5v
Tłumaczenie pisemne - polski
Pradeep Chopra, Brad Tinkle, Claude Hamonet, Isabelle Brock, Anne Gompel, Antonio Bulbena i Clair Francomano, adaptacja: Benjamin Guscott

Długotrwały (przewlekły) ból przy zespole Ehlersa-Danlosa (EDS) pojawia się wcześnie, jest często spotykany i może być silny. Nie przeprowadzono wystarczająco dużo badań dotyczących leczenia aby wprowadzić odpowiednie wytyczne co do leczenia bólu w EDS. W EDS do bólu przyczyniać się mogą przesunięcia powierzchni stawów, wcześniejsze operacje (często wykonywane, by ból uśmierzyć), osłabienie mięśni, nieprawidłowe ruchy szyi i pleców lub problemy z percepcją pozycji stawów. Osoby dotknięte tym problemem zgłaszają się z uogólnionym bólem ciała, zmęczeniem, bólami głowy, brzucha, genitaliów, twarzy czy szczęki. Postępowanie może się skupiać na leczeniu przyczyny (jak w przypadku dyslokacji) i zmniejszaniu wrażenia bólu. Do metod leczenia bólu w EDS należą fizjoterapia, kuracja lekami, poduszki, odzież kompresyjna i aparaty ortopedyczne, jak również dostosowanie zachowania.

Przegląd literatury dotyczącej bólu w Zespole Ehlersa-Danlosa

Ból w Zespole Ehlersa-Danlosa może być powiązany ze stopniem ruchomości stawów, z tym, jak ich powierzchnie ulegają przesunięciu (zwichnięciom lub podwichnięciom), jak bardzo osoba podatna jest na urazy, z przebytymi operacjami, bólami mięśniowymi, może też stać się długotrwały. Ból może występować przez krótki czas lub rozciągać się na dłuższy okres. Ból może ingerować w wiele aspektów codziennego życia i wpływać na jakość snu (jest to częste w EDS), przyczyniając się do innych trudności niezależnie od stopnia zmęczenia.

Badania konsekwentnie potwierdzały, że u osób z EDS i typem hipermobilnym EDS (hEDS) ból występuje często. W EDS ból nierzadko ma początek w stawach lub kończynach, na co mają wpływ czynniki takie jak styl życia, aktywność sportowa, wcześniejsze urazy lub operacje i istniejące schorzenia. Wielu pacjentów donosi o pierwszych bolesnych odczuciach w odniesieniu do przypadków takich, jak zwichnięcia, skręcenia oraz bólów wzrostowych, zwykle w kolanach czy udach. Większość pacjentów z hEDS było płci żeńskiej. Lekarze mogą nie wierzyć dzieciom skarżącym się na ból i na tej podstawie błędnie je zdiagnozować lub odprawić. Dzieci mogą również zgłaszać się z powtarzającymi się, niewyjaśnionymi siniakami lub wielokrotnymi problemami ze stawami, co prowadzi do oskarżeń o przemoc wobec nich.

Ból szyi jest powszechną cechą hEDS i często wiąże się z bólami głowy. Wiotkie ścięgna łączące szyję z głową i hipermobilna szyja mogą powodować problemy: trudności w przełykaniu i mówieniu, zmiany w chodzie, osłabienie ciała, niekontrolowane skurcze mięśni, zaburzenia zmysłów oraz zmiany w autonomicznych funkcjach organizmu takich jak tętno, ciśnienie krwi, temperatura ciała, trawienie. W EDS często występują bóle głowy, są bardziej powszechne i obezwładniające u osób z typem hEDS. Niedawne badanie podaje, że bóle głowy występują u jednej trzeciej osób z EDS. Problemy z napięciem mięśniowym i uciskiem lub problemy ze szczęką mogą być tego główną przyczyną.

Ból przewlekły

Ból przewlekły (taki, który trwa bardzo długo) jest jednym z głównych objawów występujących u pacjentów z hEDS i dotyka ich duży odsetek. Przewlekły ból może być często uogólniony, obejmując prawie wszystkie części ciała pacjenta. Utrata poczucia pozycji stawów może być ważnym czynnikiem chronicznego bólu związanego z hEDS. Zdolność wykrywania pozycji, ruchu i interakcji ciała z otoczeniem jest potrzebna, by zachować równowagę i uniknąć uszkodzeń stawów i ścięgien. Utrata tego zmysłu może być skutkiem nadmiernych ruchów stawów lub bólu osłabiających zdolność czucia. Polepszenie tego zmysłu mogłoby pomóc w poprawie funkcji takich jak równowaga, jak również uśmierzyć chroniczny ból. Nie ma mocnych dowodów na dokładne przyczyny bólu w hEDS. Proponowane mechanizmy są zaczerpnięte z innych schorzeń, w których występuje przewlekły ból i wymagają dalszych badań. Dociekanie biologicznych przyczyn przewlekłego bólu w EDS sugeruje, że nie jest spowodowany przez uszkodzenia nerwów, lecz zwiększoną wrażliwość, być może według tego samego mechanizmu co inne schorzenie - fibromialgia. Leczenie przewlekłego bólu powinno bazować na leczeniu jego przyczyny.

Leczenie bólu

Leczenie bólu chronicznego jest utrudnione przez brak badań opartych na dowodach właściwych dla EDS i pokazujących skuteczne podejście. W leczeniu adaptuje się i zmienia metody używane u pacjentów bez EDS. Na ogół leczenie bólu skupia się na leczeniu jego przyczyny (np. zwichnięcia) i zminimalizowaniu jego odczuwania.

Kluczowe kwestie w leczeniu bólu w hipermobilnym typie EDS

1. Pomyślne leczenie bólu wymaga współpracy kilku metod.
2. Fizjoterapia: dowody wskazują, że pacjenci poddani leczeniu opartemu na ćwiczeniach wykazują stopniową poprawę. Ćwiczenia rozciągające powinny być bardzo łagodne, by uniknąć uszkodzeń stawów.
3. Terapia poznawczo-behawioralna: może być pomocna dla wszystkich pacjentów, zwłaszcza tych, których ból jest trudny do kontrolowania.
4. Leki i urządzenia: są różnorodne i każde może mieć wady i zalety.
• Leki przeciwbólowe: używane w zależności od rodzaju bólu, np. spowodowanego stanem zapalnym, lub w celu natychmiastowego uśmierzenia silnego bólu. Niektóre z używanych w tych celach leków, jak opioidy czy NLPZ (ibuprofen, naproksen), mogą być szkodliwe przy długotrwałym stosowaniu lub u pacjentów z EDS ze schorzeniem zwanym Zespołem Aktywacji Komórek Tucznych. Leki przeciw nerwobólom mogą nie być wskazane w hEDS ze względu na ich działanie na funkcje organizmu, które już są silnie dotknięte. Lidokaina jest krótko działającym lekiem miejscowym i może być pomocna przy nieprawidłowym ustawieniu stawów, bólach dziąseł i poważnych przypadkach bolesnego współżycia.
• Regulacja hormonalna: dla osób z bolesnymi miesiączkami i innymi niekorzystnymi objawami.
• Przezskórny neurostymulator (TENS) przeciw bólowi: urządzenie blokujące sygnały bólowe.
• Poduszki i materace antyodleżynowe: zmniejszają dyskomfort podczas siedzenia/leżenia.
• Kuracja czucia głębokiego: kompresyjna (obcisła) odzież, fizjoterapia, wkładki ortopedyczne.
• Leki przeciw niekontrolowanym skurczom mięśni: niektóre leki lub ich kombinacje mogą wpłynąć pozytywnie na niekontrolowane skurcze mięśni, ból i zmęczenie.
• Kuracja zmęczenia i bólu: ponieważ zmęczenie i ból są powiązane w kwestii niepełnosprawności, leczenie zmęczenia może wpłynąć pozytywnie na ból, a leczenie bólu na zmęczenie.
Przyszłe kierunki

Leczenie często silnego, zmiennego i obezwładniającego bólu u pacjentów z hEDS nie jest aktualnie wystarczające. Powszechnie używane leki przeciwbólowe nie są skuteczne u większości pacjentów prawdopodobnie dlatego, że przyczyna bólu jest odmienna. Uważamy, że jest potrzebne więcej badań nad leczeniem bólu, zmęczenia i niekontrolowanych ruchów mięśni, jak również lepsze zrozumienie gospodarowania energią i czucia głębokiego pacjenta.

Badania są pilnie potrzebne w następujących kwestiach:

• Identyfikacja różnic między fibromialgią a hEDS. Przyczyna bólu może być różna w fibromialgii i hEDS, co oznacza, że możemy potrzebować różnych sposobów leczenia. Wielu ludzi otrzymało błędną diagnozę fibromialgii i nie otrzymuje najlepszego leczenia.
• Wczesna diagnoza. Wczesne zdiagnozowanie mogłoby doprowadzić do poprawy jakości życia. Idąc dalej, pomocne byłoby przyjrzenie się lepszym sposobom diagnozowania EDS u dzieci.
• Badania nad użyciem niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ).
• Terapia tlenowa. Podawanie tlenu poprzez maskę tlenową może pomóc w pewnych przypadkach ciężkich migren i zmniejsza ból w EDS.
• Problemy z czuciem głębokim. Przyjrzenie się, jaki czucie głębokie ma związek z bólem i zmęczeniem.
• Zmiany hormonalne i ból. Należy włożyć więcej wysiłku w zrozumienie, jak hormony zmieniają leczenie bólu w EDS.
• Leczenie niekontrolowanych skurczów mięśni. Mogą nasilać problemy ze stawami, a tym samym ból.
• Gospodarowanie energią przez organizm w hEDS. Problemy z gospodarką energetyczną komórek mogą przyczyniać się do zmęczenia, lecz wymaga to dokładniejszego zbadania.
• Terapia naltreksonem w niskiej dawce (LDN). Lek o nazwie naltrekson może być pomocny u pacjentów z niektórymi rodzajami bólu i został uznany za pomocny w leczeniu bólu przewlekłego w hEDS.

Ten artykuł został zaadaptowany z: Chopra P., Tinkle B., Hamonet C., Brock I., Gompel A., Bulbena A., Francomano C. (2017). Pain management in the Ehlers-Danlos syndromes. Am J Med Genet Part C Semin Med Genet 175C:212-219. http://bit.ly/2obxv5v
angielski > polski: PSYCHIATRIC AND PSYCHOLOGICAL ASPECTS IN THE EHLERS-DANLOS SYNDROMES (FOR NON-EXPERTS)
General field: Medycyna
Detailed field: Psychologia
Tekst źródłowy - angielski
Antonio Bulbena, Carolina Baeza-Velasco, Andrea Bulbena-Cabré, Guillem Pailhez, Hugo Critchley, Pradeep Chopra, Nuria Mallorquı-Bagué, Charissa Frank, and Stephen Porges, adapted by Benjamin Guscott

There is increasing evidence pointing towards a high occurrence of anxiety among those with hypermobile type Ehlers-Danlos syndrome (hEDS). There is also limited but growing evidence of a link with depression, eating, and neuro-developmental disorders. The underlying mechanisms include genetic risks, problems with the automatic control of body functions, sensitivity to external and internal stimuli, and decreased sense of position. Recent studies have also shown an increase response in emotion processing brain areas which could explain the high emotional reactivity. Management should include psychiatric and psychological approaches, not only to relieve the conditions but also to improve abilities to cope through proper drug treatment, psychotherapy, and psychological rehabilitation with modern physiotherapy. A broad approach should be implemented to ensure proper assessment and to guide for more specific treatments. Future lines of research should further explore the psychological issues associated with JHS/hEDS to define the nature of a relationship.

Introduction
The relationship between Joint Hypermobility Syndrome/hypermobile type Ehlers-Danlos syndrome (JHS/hEDS) and anxiety was an unexpected finding that we first described in 1988 at the Hospital del Mar in Barcelona. The coincidence prompted us to study this association in more detail. Prior to this study, there were some scattered observations in the literature pointing to this new direction. In 1957, rheumatologist Rotes-Querol and Argany observed a remarkable degree of nervous tension suffered by patients with hypermobility. JHS/hEDS is a condition associated with problems in the muscles, joints, and bones, possibly resulting from deficiency and genetic alterations affecting the formation of collagen. For the purposes of this article, the syndromes joint hypermobility syndrome (JHS) and the hypermobile type of Ehlers-Danlos are considered as a single entity (JHS/hEDS). In this article, we review the psychopathology associated with JHS/hEDS, as well as the possible explanations for such association, the controversies, management, and future lines of research.

Psychopathology
The relationship between JHS/hEDS and anxiety disorders has been widely explored during the past 30 years and current literature supports a solid association between these two. In one study 70% of hypermobile patients had some type of anxiety disorder, compared to 22% in the control group. These findings have been backed up since then, with anxiety repeatedly being linked to JHS/hEDS. Evidence for JHS/hEDS involvement in other disorders is less well established, but some evidence exists for possible association with mood disorders, personality disorders, addictions, eating disorders and psychosis.

Neurodevelopmental Disorders
Recent research seems to indicate a degree of co-occurrence of JHS/hEDS and some neuro-developmental disorders including attention-deficit/hyperactivity disorders (ADHD) and developmental coordination disorder (DCD). In the area of ADHD, researchers found that adults with ADHD had higher rates of JH and problems with automatic control of body functions (dysautonomia) compared to healthy controls. Other researchers observed high co-occurrence of JH or EDS with ADHD. Concerning DCD, children with DCD have more symptoms associated with JHS/hEDS compared to typically developing children. The relationship between JH and DCD may be due to poor positional sensing in affected children.

Psychiatric and Psychological Treatment for hEDS
There is significant evidence that JHS/hEDS patients take more anxiety medications. High levels of anxiety and depression are frequent in JHS/hEDS and it has been shown that negative emotions may increase the experience of pain. Patients with a JHS/hEDS had high scores for fear of movement, JHS/hEDS patients also have sensitization to pain and bodily signals/sensations. These aspects related to increased perception and/or reduced tolerance of pain might influence the pain experience.

Dysfunctional coping strategies are associated with JH. However, there are no studies exploring the coping strategies in JHS/hEDS; the psychological aspects of pain perception merit more research to develop treatments programs. Some cognitive behavioral therapy (CBT) approaches have been developed and suggested that CBT is valuable in the pain management of JHS/hEDS patients.

Possible Causes
Although it is possible that some psychiatric symptoms, risk or defensive behaviors, and personality traits can be a consequence of adaptation and difficulties in dealing with long-term illnesses, biological causes have been considered to explain this association. The genetic link with anxiety should be further explored. Proposed mechanisms include structural differences in emotional-regulating parts of the brain and a link between anxiety disorders and poor control of automatic bodily functions. Anxiety correlates with hypermobility, and hypermobility scores were also associated with other emotional areas in the brain. Different bodily inputs can influence thoughts, feelings, and behavior. Considering the growing evidence of enhanced body awareness and sensitivity among JHS/hEDS, there might be an excess of alarming information which leads to psychological discomfort and psychiatric conditions.

Controversies
There are some controversies regarding mental disorders in JHS/hEDS that should be addressed. First, patients with long-term pain and decreased functionality often display anxiety and depression, independently of the hEDS diagnosis. Another point is that hEDS is associated with multiple conditions like dysautonomia, which can cause a broad spectrum of physical complaints that can mimic anxiety-like symptoms. For instance, patients experiencing intense heart rate changes could be misdiagnosed with panic attacks. Another example could be the extreme tiredness caused by poor sleep could be mistaken as depression. The key lies in being able to identify the cause.

Another controversy in hEDS lies in diagnosing children when they appear with pain, bruising, dislocations, dizziness, and tiredness. Symptoms of hEDS can be misdiagnosed only as a mental disorder in the child or parent when in fact, both bodily and mental symptoms often coexist. It is crucial that those making assessments of hEDS patients are trained correctly.

Management
The psychiatric issues have to be explored and properly evaluated in patients. Pain, negative feelings, and poor emotion regulation are frequent. The consideration of all these aspects can help develop evidence based treatment such as CBT. Future lines of research: (1) a comprehensive model to understand the illness is needed. (2) Research on the underlying mechanisms is necessary, particularly to find genetic links. The link between pain and body awareness, and their link to psychiatric findings needs to be uncovered. (3) Combined treatments should be developed and tested for better evidence based management. (4) Guidelines of care should be implemented. (5) Preventive strategies, particularly among children should be tested and implemented. This may help to guide for more specific treatments and to avoid undesirable outcomes in the adulthood. However, while the link between JHS/hEDS and anxiety has been well established, there is limited evidence in other mental disorders, these should be investigated.

Concluding Remarks
To conclude, patients with JHS/hEDS often suffer from anxiety disorder and the link has been repeatedly found. There is limited evidence about other links that should be investigated. Comprehensive models including both bodily and psychological symptoms should be taken with their corresponding treatments to manage and treat this condition.

This article is adapted from: Bulbena A, Baeza-Velasco C, Bulbena-Cabre A, Pailhez G, Critchley H, Chopra P, Mallorquı-Bague N, Frank C, Porges S. 2017. Psychiatric and psychological aspects in the Ehlers–Danlos syndromes. Am J Med Genet Part C Semin Med Genet 175C:237–245. http://bit.ly/2C2tpoQ
Tłumaczenie pisemne - polski
Antonio Bulbena, Carolina Baeza-Velasco, Andrea Bulbena-Cabré, Guillem Pailhez, Hugo Critchley, Pradeep Chopra, Nuria Mallorqui-Bagué, Charissa Frank i Stephen Porges, adaptacja: Benjamin Guscott

Coraz więcej dowodów wskazuje na częste występowanie zaburzeń lękowych u cierpiących na hipermobilny typ zespołu Ehlersa-Danlosa (hEDS). Rośnie także dotychczas ograniczona liczba dowodów na związek z depresją, zaburzeniami odżywiania oraz neurorozwoju. Do mechanizmów za to odpowiedzialnych należą: ryzyko genetyczne, problemy z autonomiczną kontrolą funkcji organizmu, wrażliwość na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne oraz osłabiony zmysł orientacji ciała. Ostatnie badania wykazały także zwiększone reakcje mózgu w obszarze przetwarzania emocji, co może tłumaczyć wysoką reaktywność emocjonalną. Postępowanie powinno obejmować podejście psychiatryczne i psychologiczne nie tylko w celu łagodzenia okoliczności, ale również aby poprawić umiejętność radzenia sobie z trudnościami poprzez odpowiedni dobór leków, psychoterapię oraz połączenie rehabilitacji psychologicznej z nowoczesną fizjoterapią. Należy zastosować szersze podejście w celu odpowiedniej oceny i ukierunkowania na bardziej specyficzne leczenie. W przyszłości linie badań powinny być zorientowane na głębsze poznanie problemów psychologicznych związanych z JHS(ZHK)/hEDS aby zdefiniować charakter tego związku.

Wprowadzenie

Związek pomiędzy Zespołem Hipermobilności Konstytucjonalnej/hipermobilnym typem zespołu Ehlersa-Danlosa (JHS/hEDS) a zaburzeniami lękowymi był nieoczekiwanym odkryciem opisanym po raz pierwszy w 1988 roku w Szpitalu del Mar w Barcelonie. Ten przypadek popchnął nas do bardziej szczegółowego zbadania tego powiązania. Wcześniej w literaturze można było znaleźć pewne rozproszone obserwacje wskazujące ten nowy kierunek. W 1957 reumatolodzy Rotes-Querol i Argany zaobserwowali imponujący stopień napięcia nerwowego, na jaki cierpieli pacjenci z hipermobilnością. JHS/hEDS jest schorzeniem kojarzonym z problemami dotyczącymi mięśni, stawów i kości, prawdopodobnie wynikającymi z niedoborów i zmian genetycznych wpływających na tworzenie kolagenu. Na potrzeby tego artykułu Zespół Hipermobilności Konstytucjonalnej (JHS) i hipermobilny typ zespołu Ehlersa-Danlosa traktujemy jako jeden podmiot (JHS/hEDS). Przyglądamy się psychopatologii powiązanej z JHS/hEDS jak również możliwym wyjaśnieniom tego powiązania, kontrowersjom, postępowaniu i przyszłym liniom badań.

Psychopatologia

W ostatnich 30 latach powszechnie zajmowano się związkiem między JHS/hEDS a zaburzeniami lękowymi i dzisiejsza literatura wspiera ich solidne powiązanie. W jednym z badań 70% hipermobilnych pacjentów cierpiało na zaburzenia lękowe w porównaniu z 22% w grupie kontrolnej. Wyniki te były potem potwierdzane i zaburzenia lękowe łączone wielokrotnie z JHS/hEDS. Dowody na wpływ JHS/hEDS na inne zaburzenia są w mniejszym stopniu ugruntowane, jednak niektóre wskazują na możliwy związek z zaburzeniami nastroju i osobowości, nałogami, zaburzeniami odżywiania i psychozą.

Zaburzenia neurorozwojowe

Ostatnie badania zdają się wskazywać na pewien stopień współwystępowania JHS/hEDS i niektórych zaburzeń neurorozwojowych jak zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) czy dyspraksja (DCD). W zakresie ADHD odkryto, że wsród doroslych z ADHD częściej występuje hipermobilność stawów i problemy z autonomiczną kontrolą funkcji organizmu (dysautonomia) w porównaniu do zdrowej grupy kontrolnej. Inni badacze zaobserwowali częste współwystępowanie JH i EDS z ADHD. Jeśli chodzi o DCD, dzieci z DCD mają więcej obawów utożsamiaych z JHS/hEDS w porównaniu do dzieci rozwijających się typowo. Związek między JH i DCD może być spowodowany osłabionym czuciem głębokim dotkniętych DCD dzieci.

Leczenie psychiatryczne i psychologiczne hEDS

Jest wiele dowodów na to, że pacjenci z JHS/hEDS pzyjmują więcej leków przeciwlękowych. Wysoki poziom lęku i depresji jest częstszy w JHS/hEDS i zostało wykazane, że negatywne emocje mogą zwiększyć odczuwanie bólu. Pacjenci z JHS/hEDS prezentują wysoki współczynnik strachu przed poruszaniem się, jak również są uwrażliwieni na ból oraz sygnały i odczucia ciała. Te czynniki związane ze zwiększoną percepcją lub zmniejszoną tolerancją na ból mogą wpływać na jego odczuwanie.

Dysfunkcyjne strategie radzenia sobie z problemami są kojarzone z JH, jednak brak badań na temat tych strategii w JHS/hEDS. Psychologiczne aspekty percepcji bólu zasługują na lepsze zbadanie w celu sporządzenia programów leczenia. Opracowano rozwiązania terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) i sugeruje się, że jest ona cenna w leczeniu bólu u pacjentów z JHS/hEDS.

Możliwe przyczyny

Mimo iż jest możliwe, że niektóre objawy psychiatryczne, ryzyko zachowań defensywnych i cechy osobowości mogą być konsekwencją adaptacji i trudności w radzeniu sobie z długotrwałą chorobą, do wyjaśnienia tych zależności były brane pod uwagę czynniki biologiczne. Należy przyjrzeć się bliżej genetycznym powiązaniom z zaburzeniami lękowymi. Do proponowanych mechanizów należą różnice strukturalne w częścach mózgu regulujących emocje i powiązanie zaburzeń lękowych ze słabą kontrolą autonomicznych funkcji organizmu. Lęk koreluje z hipermobilnością, która jest także wiązana z innymi emocjonalnymi częściami mózgu. Sygnały ze strony ciała mogą wpływać na myśli, uczucia i zachowania. Biorąc pod uwagę coraz więcej dowodów na większą świadomość i wrażliwość cielesną u osób z JHS/hEDS, być może występuje nadmiar niepokojących informacji, który powoduje dyskomfort psychologiczny i schorzenia psychiczne.

Kotrowersje

Należy odnieść się do występujących kontrowersji związanych z zaburzeniami psychicznymi w JHS/hEDS. Po pierwsze, pacjenci doświadczający długotrwałego bólu i zmniejszonej funkcjonalności często doświadczają lęku i depresji, niezależnie od diagnozy hEDS. Ponadto hEDS jest powiązany z wieloma doleglowościami, takimi jak dysautonomia, co może powodować szerokie spektrum fizycznych reakcji, które mogą naśladować objawy podobne do lęku. Na przykład pacjenci doświadczający intensywnych zmian tętna mogą otrzymać błędną diagnozę ataków paniki. Innym przykładem może być wzięte za depresję ekstremalne zmęczenie spowodowane złą jakością snu. Najważniejsza jest umiejętność zidentyfikowania przyczyny. Kolejna kontrowersja przy hEDS występuje przy diagnozowaniu dzieci zgłaszanych z powodu bólu, siniaków, zwichnięć, zawrotów głowy i zmęcznia. Objawy hEDS mogą zostać błędnie rozpoznane jako zaburzenia wyłącznie psychiczne rodzica lub dziecka, podczas gdy cielesne i psychiczne objawy często współistnieją. Bardzo ważnym jest, aby osoby oceniające hEDS były odpowiednio przeszkolone.

Postępowanie

Kwestie psychiatryczne u pacjentów muszą zostać zbadane i odpowiednio ocenione. Ból, negatywne uczucia i słaba regulacja emocji są częste. Wzięcie pod uwagę wszystkich tych aspektów może pomóc w rozwinięciu terapii opartych na badaniach, np. CBT. Przyszłe linie badań:
(1) Potrzebny jest kompleksowy model w celu zrozumienia choroby.
(2) Niezbędne są badania nad mechanizmem leżacym u jej podłoża, w szczególności aby znaleźć zależności genetyczne. Należy odkryć powiązanie między bólem, świadomością ciała i wnioskami psychologicznymi.
(3) Powinno zostać opracowane i przetestowane leczenie złożone, by ulepszyć terapie oparte na badaniach.
(4) Powinny zostać wprowadzone wytyczne co do opieki.
(5) Należy przetestować i wprowadzić strategie prewencyjne, zwłaszcza wśród dzieci. To może pomóc we wskazaniu bardziej specyficznego leczenia i uniknięciu niektórych skutków w dorosłości.

Uwagi końcowe

Podsumowując, pacenci z JHS/hEDS często cierpią na zaburzenia lękowe i wielokrotnie zaobserwowano tę zależność. Liczba dowodów na inne powiązania jest ograniczona i należałoby je zbadać. Aby prowadzić i leczyć to schorzenie należy użyć kompleksowych modeli uwzględniających zarówno cielesne jak i psychologiczne objawy wraz z odpowiadającymi sposobami leczenia.

Ten artykuł został zaadaptowany z: Bulbena A., Baeza-Velasco C., Bulbena-Cabre A., Palihez G., Critchley H., Chopra P., Mallorqui-Bague N., Frank C., Porges S. 2017. Psychiatric and psychological aspects in the Ehlers-Danlos syndromes. Am J Med Genet Part C Semin Med Genet 175C:237-245. http://bit.ly/2C2tpoQ
angielski > polski: How to read the genome and build a human being
General field: Nauki ścisłe
Detailed field: Genetyka
Tekst źródłowy - angielski
For the next 16 minutes,
I'm going to take you on a journey

that is probably
the biggest dream of humanity:

to understand the code of life.

So for me, everything started
many, many years ago

when I met the first 3D printer.

The concept was fascinating.

A 3D printer needs three elements:

a bit of information, some
raw material, some energy,

and it can produce any object
that was not there before.

I was doing physics,
I was coming back home

and I realized that I actually
always knew a 3D printer.

And everyone does.

It was my mom.

(Laughter)

My mom takes three elements:

a bit of information, which is between
my father and my mom in this case,

raw elements and energy
in the same media, that is food,

and after several months, produces me.

And I was not existent before.

So apart from the shock of my mom
discovering that she was a 3D printer,

I immediately got mesmerized
by that piece,

the first one, the information.

What amount of information does it take

to build and assemble a human?

Is it much? Is it little?

How many thumb drives can you fill?

Well, I was studying physics
at the beginning

and I took this approximation of a human
as a gigantic Lego piece.

So, imagine that the building
blocks are little atoms

and there is a hydrogen here,
a carbon here, a nitrogen here.

So in the first approximation,

if I can list the number of atoms
that compose a human being,

I can build it.

Now, you can run some numbers

and that happens to be
quite an astonishing number.

So the number of atoms,

the file that I will save in my thumb
drive to assemble a little baby,

will actually fill an entire Titanic
of thumb drives --

multiplied 2,000 times.

This is the miracle of life.

Every time you see from now on
a pregnant lady,

she's assembling the biggest
amount of information

that you will ever encounter.

Forget big data, forget
anything you heard of.

This is the biggest amount
of information that exists.

(Applause)

But nature, fortunately, is much smarter
than a young physicist,

and in four billion years, managed
to pack this information

in a small crystal we call DNA.

We met it for the first time in 1950
when Rosalind Franklin,

an amazing scientist, a woman,

took a picture of it.

But it took us more than 40 years
to finally poke inside a human cell,

take out this crystal,

unroll it, and read it for the first time.

The code comes out to be
a fairly simple alphabet,

four letters: A, T, C and G.

And to build a human,
you need three billion of them.

Three billion.

How many are three billion?

It doesn't really make
any sense as a number, right?

So I was thinking how
I could explain myself better

about how big and enormous this code is.

But there is -- I mean,
I'm going to have some help,

and the best person to help me
introduce the code

is actually the first man
to sequence it, Dr. Craig Venter.

So welcome onstage, Dr. Craig Venter.

(Applause)

Not the man in the flesh,

but for the first time in history,

this is the genome of a specific human,

printed page-by-page, letter-by-letter:

262,000 pages of information,

450 kilograms, shipped
from the United States to Canada

thanks to Bruno Bowden,
Lulu.com, a start-up, did everything.

It was an amazing feat.

But this is the visual perception
of what is the code of life.

And now, for the first time,
I can do something fun.

I can actually poke inside it and read.

So let me take an interesting
book ... like this one.

I have an annotation;
it's a fairly big book.

So just to let you see
what is the code of life.

Thousands and thousands and thousands

and millions of letters.

And they apparently make sense.

Let's get to a specific part.

Let me read it to you:

(Laughter)

"AAG, AAT, ATA."

To you it sounds like mute letters,

but this sequence gives
the color of the eyes to Craig.

I'll show you another part of the book.

This is actually a little
more complicated.

Chromosome 14, book 132:

(Laughter)

As you might expect.

(Laughter)

"ATT, CTT, GATT."

This human is lucky,

because if you miss just
two letters in this position --

two letters of our three billion --

he will be condemned
to a terrible disease:

cystic fibrosis.

We have no cure for it,
we don't know how to solve it,

and it's just two letters
of difference from what we are.

A wonderful book, a mighty book,

a mighty book that helped me understand

and show you something quite remarkable.

Every one of you -- what makes
me, me and you, you --

is just about five million of these,

half a book.

For the rest,

we are all absolutely identical.

Five hundred pages
is the miracle of life that you are.

The rest, we all share it.

So think about that again
when we think that we are different.

This is the amount that we share.

So now that I have your attention,

the next question is:

How do I read it?

How do I make sense out of it?

Well, for however good you can be
at assembling Swedish furniture,

this instruction manual
is nothing you can crack in your life.

(Laughter)

And so, in 2014, two famous TEDsters,

Peter Diamandis and Craig Venter himself,

decided to assemble a new company.

Human Longevity was born,

with one mission:

trying everything we can try

and learning everything
we can learn from these books,

with one target --

making real the dream
of personalized medicine,

understanding what things
should be done to have better health

and what are the secrets in these books.

An amazing team, 40 data scientists
and many, many more people,

a pleasure to work with.

The concept is actually very simple.

We're going to use a technology
called machine learning.

On one side, we have genomes --
thousands of them.

On the other side, we collected
the biggest database of human beings:

phenotypes, 3D scan, NMR --
everything you can think of.

Inside there, on these two opposite sides,

there is the secret of translation.

And in the middle, we build a machine.

We build a machine
and we train a machine --

well, not exactly one machine,
many, many machines --

to try to understand and translate
the genome in a phenotype.

What are those letters,
and what do they do?

It's an approach that can
be used for everything,

but using it in genomics
is particularly complicated.

Little by little we grew and we wanted
to build different challenges.

We started from the beginning,
from common traits.

Common traits are comfortable
because they are common,

everyone has them.

So we started to ask our questions:

Can we predict height?

Can we read the books
and predict your height?

Well, we actually can,

with five centimeters of precision.

BMI is fairly connected to your lifestyle,

but we still can, we get in the ballpark,
eight kilograms of precision.

Can we predict eye color?

Yeah, we can.

Eighty percent accuracy.

Can we predict skin color?

Yeah we can, 80 percent accuracy.

Can we predict age?

We can, because apparently,
the code changes during your life.

It gets shorter, you lose pieces,
it gets insertions.

We read the signals, and we make a model.

Now, an interesting challenge:

Can we predict a human face?

It's a little complicated,

because a human face is scattered
among millions of these letters.

And a human face is not
a very well-defined object.

So, we had to build an entire tier of it

to learn and teach
a machine what a face is,

and embed and compress it.

And if you're comfortable
with machine learning,

you understand what the challenge is here.

Now, after 15 years -- 15 years after
we read the first sequence --

this October, we started
to see some signals.

And it was a very emotional moment.

What you see here is a subject
coming in our lab.

This is a face for us.

So we take the real face of a subject,
we reduce the complexity,

because not everything is in your face --

lots of features and defects
and asymmetries come from your life.

We symmetrize the face,
and we run our algorithm.

The results that I show you right now,

this is the prediction we have
from the blood.

(Applause)

Wait a second.

In these seconds, your eyes are watching,
left and right, left and right,

and your brain wants
those pictures to be identical.

So I ask you to do
another exercise, to be honest.

Please search for the differences,

which are many.

The biggest amount of signal
comes from gender,

then there is age, BMI,
the ethnicity component of a human.

And scaling up over that signal
is much more complicated.

But what you see here,
even in the differences,

lets you understand
that we are in the right ballpark,

that we are getting closer.

And it's already giving you some emotions.

This is another subject
that comes in place,

and this is a prediction.

A little smaller face, we didn't get
the complete cranial structure,

but still, it's in the ballpark.

This is a subject that comes in our lab,

and this is the prediction.

So these people have never been seen
in the training of the machine.

These are the so-called "held-out" set.

But these are people that you will
probably never believe.

We're publishing everything
in a scientific publication,

you can read it.

But since we are onstage,
Chris challenged me.

I probably exposed myself
and tried to predict

someone that you might recognize.

So, in this vial of blood --
and believe me, you have no idea

what we had to do to have
this blood now, here --

in this vial of blood is the amount
of biological information

that we need to do a full genome sequence.

We just need this amount.

We ran this sequence,
and I'm going to do it with you.

And we start to layer up
all the understanding we have.

In the vial of blood,
we predicted he's a male.

And the subject is a male.

We predict that he's a meter and 76 cm.

The subject is a meter and 77 cm.

So, we predicted that he's 76;
the subject is 82.

We predict his age, 38.

The subject is 35.

We predict his eye color.

Too dark.

We predict his skin color.

We are almost there.

That's his face.

Now, the reveal moment:

the subject is this person.

(Laughter)

And I did it intentionally.

I am a very particular
and peculiar ethnicity.

Southern European, Italians --
they never fit in models.

And it's particular -- that ethnicity
is a complex corner case for our model.

But there is another point.

So, one of the things that we use
a lot to recognize people

will never be written in the genome.

It's our free will, it's how I look.

Not my haircut in this case,
but my beard cut.

So I'm going to show you, I'm going to,
in this case, transfer it --

and this is nothing more
than Photoshop, no modeling --

the beard on the subject.

And immediately, we get
much, much better in the feeling.

So, why do we do this?

We certainly don't do it
for predicting height

or taking a beautiful picture
out of your blood.

We do it because the same technology
and the same approach,

the machine learning of this code,

is helping us to understand how we work,

how your body works,

how your body ages,

how disease generates in your body,

how your cancer grows and develops,

how drugs work

and if they work on your body.

This is a huge challenge.

This is a challenge that we share

with thousands of other
researchers around the world.

It's called personalized medicine.

It's the ability to move
from a statistical approach

where you're a dot in the ocean,

to a personalized approach,

where we read all these books

and we get an understanding
of exactly how you are.

But it is a particularly
complicated challenge,

because of all these books, as of today,

we just know probably two percent:

four books of more than 175.

And this is not the topic of my talk,

because we will learn more.

There are the best minds
in the world on this topic.

The prediction will get better,

the model will get more precise.

And the more we learn,

the more we will
be confronted with decisions

that we never had to face before

about life,

about death,

about parenting.

So, we are touching the very
inner detail on how life works.

And it's a revolution
that cannot be confined

in the domain of science or technology.

This must be a global conversation.

We must start to think of the future
we're building as a humanity.

We need to interact with creatives,
with artists, with philosophers,

with politicians.

Everyone is involved,

because it's the future of our species.

Without fear, but with the understanding

that the decisions
that we make in the next year

will change the course of history forever.

Thank you.

(Applause)
Tłumaczenie pisemne - polski
Przez najbliższe 16 minut
zabiorę was w podróż,

która jest prawdopodobnie
największym marzeniem ludzkości:

zrozumieć kod życia.

Dla mnie wszystko zaczęło się
wiele lat temu,

kiedy po raz pierwszy
zobaczyłem drukarkę 3D.

Pomysł był fascynujący.

Drukarka 3D wymaga trzech rzeczy:

odrobinę danych,
szczyptę surowca, trochę energii

i może stworzyć dowolny
dotąd nieistniejący obiekt.

Studiowałem fizykę.

Wracałem do domu i pojąłem,

że zawsze znałem
drukarkę 3D. Każdy ją zna.

Była nią moja mama.

(Śmiech)

Moja mama wzięła 3 rzeczy:

nieco informacji, w zasadzie należało to
do obojga moich rodziców,

surowce i energię z tego samego
źródła, czyli jedzenia.

Po paru miesiącach wyprodukowała mnie.

Wcześniej nie istniałem.

Mama doznała szoku na wieść,
że jest drukarką 3D,

a mnie zafascynował
pierwszy składnik - informacja.

Ile informacji trzeba,
by skonstruować człowieka?

Dużo? Mało?

Ile pamięci USB trzeba zapełnić?

Na początku studiowałem fizykę

i za namiastkę człowieka
wziąłem ogromny zestaw LEGO.

Wyobraźcie sobie, że klocki to małe atomy

i gdzieniegdzie jest wodór,
gdzie indziej węgiel, gdzieś azot.

W tym przybliżeniu, gdybym miał
listę atomów do stworzenia człowieka,

mógłbym go zbudować.

Możecie to przekalkulować i okazuje się,
że to zdumiewająca liczba.

Liczba atomów,

plik, który zapisałbym na pamięci USB,
aby zbudować dziecko,

wypełniłby pamięciami USB całego Titanica

pomnożonego 2000 razy.

To cud życia.

Odtąd kiedy zobaczycie
ciężarną kobietę, pamiętajcie,

że montuje największą ilość danych,
jaką kiedykolwiek napotkacie.

Zapomnijcie o Big Data,
o wszystkim, co słyszeliście.

To jest największy zbiór
informacji, jaki istnieje.

(Brawa)

Ale natura na szczęście jest
o wiele mądrzejsza od młodego fizyka

i przez 4 miliardy lat dała radę
zmieścić te informacje

w małym krysztale, który nazywamy DNA.

Poznaliśmy go w 1950 roku,
kiedy Rosalind Franklin,

wspaniały naukowiec, kobieta,

zrobiła mu zdjęcie.

Zajęło nam to jednak ponad 40 lat,
nim wreszcie zajrzeliśmy wewnątrz komórki,

wyjęliśmy ten kryształ,

rozwinęliśmy go
i odczytaliśmy po raz pierwszy.

Kod okazał się być dość prostym alfabetem,

cztery litery: A, T, C i G.

Żeby zbudować człowieka,
potrzebujecie trzech miliardów liter.

Trzech miliardów.

Ile to trzy miliardy?

Taka liczba nawet nie ma sensu, prawda?

Myślałem, jak lepiej wyjaśnić
ogrom tego kodu.

Potrzebuję teraz pomocy,

a najlepszą osobą,
która pomoże mi przedstawić wam kod,

jest pierwszy człowiek,
który go sekwencjonował, dr Craig Venter.

Witamy na scenie, doktorze Venter.

(Brawa)

Nie człowiek z krwi i kości,

ale po raz pierwszy w historii:

oto genom konkretnego człowieka,

wydrukowany strona po stronie,
litera po literze,

262 tysiące stron informacji,

450 kg wysłanych z USA do Kanady

dzięki Bruno Bowdenowi, Lulu.com,
inicjatorowi, oni zrobili wszystko.

To była niezwykła współpraca.

Można naocznie się przekonać,
czym jest kod życia.

Teraz, po raz pierwszy,
mogę zrobić coś fajnego.

Mogę zajrzeć do środka i czytać.

Pozwólcie, że wybiorę
ciekawą książkę... jak ta.

Mam zakładkę, to dość gruba książka.

Żebyście zobaczyli, czym jest kod życia.

Tysiące, tysiące, tysiące,

miliony liter.

I najwyraźniej mają sens.

Przejdźmy do konkretnego fragmentu.

Przeczytam wam:

(Śmiech)

"AAG, AAT, ATA".

Dla was to nieskładne litery,

ale ta sekwencja daje Craigowi kolor oczu.

Pokażę wam inną część książki.

To odrobinę bardziej skomplikowane.

Chromosom 14, księga 132.

(Śmiech)

Jak mogliście się spodziewać.

(Śmiech)

"ATT, CTT, GATT".

Ten człowiek ma szczęście,

bo jeśli zabraknie zaledwie
dwóch liter w tej pozycji,

dwóch liter z trzech miliardów,

będzie skazany na straszną chorobę:

mukowiscydozę.

Nie mamy na nią lekarstwa,
nie wiemy, jak jej zaradzić,

a to zaledwie dwie litery
odstępstwa od normy.

Wspaniała książka, potężna,

potężna książka,
która pomogła mi zrozumieć

i zademonstrować coś niezwykłego.

Każdy z was, to co sprawia,
że wy to wy, a ja to ja,

to zaledwie około 5 milionów liter,

pół książki.

W całej reszcie

jesteśmy całkowicie identyczni.

500 stron to cud życia,
którym jesteście.

Całą resztę mamy wspólną.

Wydaje nam się, że jesteśmy różni,

a tu aż tyle mamy wspólnego.

Skoro zwróciłem już waszą uwagę,

następne pytanie brzmi:

jak to czytać?

Jak znaleźć w tym sens?

Jakkolwiek możecie być dobrzy
w składaniu szwedzkich mebli,

tej instrukcji nie rozgryziecie
przez całe życie.

(Śmiech)

W roku 2014 dwóch znanych entuzjastów TED,

Peter Diamandis i sam Craig Venter,

postanowili stworzyć firmę.

Powstało Human Longetivity

z jedną misją:

robić, co w naszej mocy

i nauczyć się, czego tylko
się da z tych książek

w jednym celu:

urzeczywistnić sen
o spersonalizowanej medycynie,

zrozumieć, co trzeba zrobić
dla lepszego zdrowia

i jakie tajemnice kryją te książki.

Niesamowita ekipa,
40 analityków danych i wielu innych,

z którymi współpraca to przyjemność.

To prosta koncepcja.

Zamierzamy użyć technologii
samouczenia się maszyn.

Z jednej strony mamy tysiące genomów.

Z drugiej zebraliśmy największą
bazę danych ludzi:

fenotypy, skany 3D, MRJ...
wszystko, co możecie wymyślić.

Pomiędzy tymi dwiema stronami

jest tajemnica tłumaczenia.

A pośrodku zbudowaliśmy maszynę.

Zbudowaliśmy ją i uczymy,
właściwie nie jedną, a wiele maszyn.

Jak zrozumieć genom
i przełożyć go na fenotyp.

Czym są te litery i co robią?

Tej metody można użyć do wszystkiego,

ale jest to szczególnie skomplikowane
w przypadku genomiki.

Powoli się rozwijaliśmy i chcieliśmy
sobie stworzyć różne wyzwania.

Zaczęliśmy od początku,
czyli cech wspólnych.

Cechy wspólne są wygodne,
bo są wspólne, każdy je ma.

Zaczęliśmy zadawać pytania:

Czy możemy przewidzieć wzrost?

Czy możemy przeczytać te książki
i przewidzieć wasz wzrost?

Owszem,

z precyzją do pięciu centymetrów.

BMI jest mocno związany
z waszym stylem życia,

ale mimo to możemy z precyzją
do ośmiu kilogramów.

Czy możemy przewidzieć kolor oczu?

Tak, możemy.

Z dokładnością 80%.

Czy możemy przewidzieć kolor skóry?

Możemy, dokładność 80%.

Czy możemy przewidzieć wiek?

Możemy, bo jak się okazuje
kod zmienia się z wiekiem.

Skraca się, tracone są fragmenty,
pojawiają się insercje.

Odczytujemy sygnały i budujemy model.

I interesujące wyzwanie:

czy możemy przewidzieć ludzką twarz?

To trochę skomplikowane,

bo ludzka twarz jest rozproszona
wśród milionów tych liter.

Twarz ludzka nie jest
konkretnie zdefiniowanym obiektem.

Musieliśmy zbudować ją warstwami,

aby nauczyć siebie
i maszynę, czym jest twarz,

nałożyć na siebie i skompresować.

Jeśli znacie się na uczeniu maszynowym,

rozumiecie, jakie jest to wyzwanie.

Obecnie 15 lat po odczytaniu
pierwszej sekwencji,

w październiku tego roku
zaczęliśmy widzieć znaki.

To był bardzo wzruszający moment.

Widzicie tu osobę badaną
w naszym laboratorium.

To jest dla nas twarz.

Bierzemy prawdziwą twarz obiektu,
i upraszczamy ją,

bo wiele szczegółów i defektów twarzy
powstaje w ciągu życia.

Symetryzujemy twarz
i przeprowadzamy algorytm.

A to, co widzicie teraz

to wynik, który przewidzieliśmy z krwi.

(Brawa)

Poczekajmy.

W tej chwili wasze oczy
patrzą z lewa na prawo,

a wasz mózg chce,
żeby te obrazki były identyczne.

Więc proszę was o inne ćwiczenie,
żeby było uczciwie.

Poszukajcie różnic, jest ich wiele.

Największa część sygnału
związana jest z płcią,

potem jest wiek, BMI i czynnik etniczny.

Wszystko powyżej się komplikuje.

Ale to, co tu widzicie, także w różnicach,

pokazuje, że jesteśmy blisko.

Już to wzbudza w was emocje.

To ko,lejny badany,
a oto co przewidzieliśmy.

Trochę mniejsza twarz,
nie złapaliśmy kompletnej

struktury czaszki,
ale i tak jesteśmy blisko.

To kolejny badany w laboratorium,

a oto co przewidzieliśmy.

Ci ludzie nie byli wykorzystani
do trenowania maszyny,

należą do grupy "wstrzymanej".

Są to ludzie, którym pewnie
nigdy nie uwierzycie.

Możecie o wszystkim przeczytać
w naszych naukowych publikacjach.

Ale skoro jesteśmy na scenie,
Chris dał mi wyzwanie.

Próbowałem przewidzieć wygląd kogoś,
kogo możecie rozpoznać.

W tej probówce z krwią,
a uwierzcie mi, nie macie pojęcia,

co musieliśmy zrobić,
żeby móc tu wnieść krew,

w tej probówce jest wystarczająca ilość
informacji biologicznej,

której potrzebujemy
do sekwencjonowania genomu.

Potrzebujemy tylko tyle.

Przeanalizowaliśmy tę sekwencję.
Zrobię to z wami.

Zaczęliśmy nawarstwiać wszystko,
co możemy zrozumieć.

Z tej próbki krwi przewidzieliśmy,
że to mężczyzna.

Tak, obiekt jest mężczyzną.

Przewidzieliśmy, że ma 1,76 m wzrostu.

Obiekt ma 1,77 m.

Przewidzieliśmy, że waży 76 kg,
naprawdę waży 82 kg.

Przewidzieliśmy, że ma 38 lat.

Obiekt ma 35.

Przewidzieliśmy kolor oczu,

są ciemne.

Przewidzieliśmy kolor skóry.

No, już prawie.

To jego twarz.

A teraz chwila prawdy:

obiekt to ta osoba.

(Śmiech)

Zrobiłem to celowo.

Należę do bardzo szczególnej
i osobliwej grupy etnicznej.

Południowi Europejczycy, Włosi,
nigdy nie pasują do schematów.

To osobliwa grupa, skomplikowany
przypadek graniczny.

Ale jest jeszcze jedna kwestia.

Coś, czego często używamy
do rozpoznawania ludzi,

nigdy nie będzie zapisane w genomie.

To nasza wolna wola, to jak wyglądamy.

W moim przypadku nie fryzura, ale broda.

Więc pokażę wam, w tym przypadku skopiuję,

to tylko Photoshop, nie modelowanie,

skopiuję brodę na obiekt.

Natychmiast mamy o wiele lepsze odczucie.

Dlaczego to robimy?

Na pewno nie po to,
żeby przewidzieć wzrost

ani zrobić piękny obrazek z waszej krwi.

Robimy to, bo ta sama technologia
i to samo podejście,

uczenie maszyn tego kodu,

pomaga nam zrozumieć, jak działamy,

jak działa wasze ciało,

jak się starzeje,

jak w ciele powstają choroby,

jak rozwijają się nowotwory,

jak działają leki

i czy działają na ciało.

To wielkie wyzwanie.

To wyzwanie wspólne

dla tysięcy innych naukowców
na całym świecie.

Nazywamy to medycyną personalizowaną.

To możliwość przejścia
od metody statystycznej,

gdzie jesteś kroplą w morzu,

do indywidualnego podejścia,

gdzie czytamy te wszystkie książki

i zaczynamy rozumieć,
kim naprawdę jesteście.

Ale to tym bardziej skomplikowane,

bo z tych wszystkich książek

dziś znamy mniej więcej dwa procent:

cztery książki z ponad 175.

To nie temat mojej prelekcji,

bo poznamy więcej.

Pracują nad tym najlepsze umysły świata.

Będziemy przewidywać lepiej,

model będzie bardziej precyzyjny.

A im więcej się nauczymy,

tym częściej staniemy przed decyzjami,

których nigdy przedtem
nie musieliśmy podejmować.

O życiu,

o śmierci,

o rodzicielstwie.

Dotykamy zasadniczych
szczegółów działania życia.

Ta rewolucja nie może być ograniczona

do dziedzin nauki czy technologii.

To musi być globalna dyskusja.

Musimy zacząć myśleć o przyszłości,
jaką budujemy jako ludzkość.

Musimy wejść w interakcję
z branżą kreatywną,

z artystami, filozofami, politykami.

Dotyczy to wszystkich,

bo to przyszłość naszego gatunku.

Bez strachu, za to rozumiejąc,

że decyzje, które podejmiemy za rok,

zmienią bieg historii na zawsze.

Dziękuję.

(Brawa)
angielski > polski: We can hack our immune cells to fight cancer
General field: Medycyna
Detailed field: Medycyna: farmacja
Tekst źródłowy - angielski
After decades of research

and billions of dollars
spent in clinical trials,

we still have a problem
with cancer drug delivery.

We still give patients chemotherapy,

which is so non-specific

that even though
it kills the cancer cells,

it kind of kills
the rest of your body, too.

And yes, we have developed
more selective drugs,

but it's still a challenge
to get them into the tumor,

and they end up accumulating
in the other organs as well

or passing through your urine,

which is a total waste.

And fields like mine have emerged

where we try to encapsulate these drugs

to protect them as they
travel through the body.

But these modifications cause problems

that we make more modifications to fix.

So what I'm really trying to say
is we need a better drug delivery system.

And I propose,

rather than using solely human design,

why not use nature's?

Immune cells are these versatile vehicles
that travel throughout our body,

patrolling for signs of disease

and arriving at a wound
mere minutes after injury.

So I ask you guys:

If immune cells are already traveling
to places of injury or disease

in our bodies,

why not add an extra passenger?

Why not use immune cells to deliver drugs

to cure some of our biggest problems

in disease?

I am a biomedical engineer,

and I want to tell you guys a story
about how I use immune cells

to target one of the largest
problems in cancer.

Did you know that over 90 percent
of cancer deaths

can be attributed to its spread?

So if we can stop these cancer cells

from going from the primary tumor
to a distant site,

we can stop cancer right in its tracks

and give people more of their lives back.

To do this special mission,

we decided to deliver
a nanoparticle made of lipids,

which are the same materials
that compose your cell membrane.

And we've added two special molecules.

One is called e-selectin,

which acts as a glue

that binds the nanoparticle
to the immune cell.

And the second one is called trail.

Trail is a therapeutic drug
that kills cancer cells

but not normal cells.

Now, when you put both of these together,

you have a mean killing machine on wheels.

To test this, we ran
an experiment in a mouse.

So what we did was we injected
the nanoparticles,

and they bound almost immediately
to the immune cells in the bloodstream.

And then we injected the cancer cells
to mimic a process

through which cancer cells
spread throughout our bodies.

And we found something very exciting.

We found that in our treated group,

over 75 percent of the cancer cells
we initially injected were dead or dying,

in comparison to only around 25 percent.

So just imagine: these fewer
amount of cells were available

to actually be able to spread
to a different part of the body.

And this is only after
two hours of treatment.

Our results were amazing,
and we had some pretty interesting press.

My favorite title was actually,

"Sticky balls may stop
the spread of cancer."

(Laughter)

I can't tell you just how smug
my male colleagues were,

knowing that their sticky balls
might one day cure cancer.

(Laughter)

But I can tell you they made
some pretty, pretty, exciting,

pretty ballsy t-shirts.

This was also my first experience
talking to patients

where they asked how soon
our therapy would be available.

And I keep these stories with me
to remind me of the importance

of the science,
the scientists and the patients.

Now, our fast-acting results
were pretty interesting,

but we still had one lingering question:

Can our sticky balls,

our particles actually attached
to the immune cells,

actually stop the spread of cancer?

So we went to our animal model,
and we found three important parts.

Our primary tumors were smaller
in our treated animals,

there were fewer cells in circulation,

and there was little to no
tumor burden in the distant organs.

Now, this wasn't just a victory
for us and our sticky balls.

This was also a victory to me

in drug delivery,

and it represents a paradigm shift,

a revolution --

to go from just using drugs,
just injecting them

and hoping they go to the right
places in the body,

to using immune cells
as special delivery drivers in your body.

For this example, we used two molecules,
e-selectin and trail,

but really, the possibility
of drugs you can use are endless.

And I talked about cancer,

but where disease goes,
so do immune cells.

So this could be used for any disease.

Imagine using immune cells
to deliver crucial wound-healing agents

after a spinal cord injury,

or using immune cells to deliver drugs
past the blood-brain barrier

to treat Parkinson's
or Alzheimer's disease.

These are the ideas that excite me
about science the most.

And from where I stand,
I see so much promise and opportunity.

Thank you.
Tłumaczenie pisemne - polski
Po dziesiątkach lat badań

i milionach dolarów wydanych
na próby kliniczne

wciąż mamy problem
z podawaniem leków na raka.

Nadal stosujemy chemioterapię,

która jest tak niespecyficzna,

że choć zabija komórki raka,

w pewnym sensie zabija
również resztę ciała.

Oczywiście opracowaliśmy
także bardziej selektywne leki,

lecz dostarczenie ich do guza
nadal stanowi wyzwanie

i akumulują się także w innych organach

lub wydalane są z moczem,

co jest wielkim marnotrawstwem.

Powstały dziedziny takie jak moja,

zajmująca się zabezpieczaniem leków

podczas ich podróży przez ciało.

Modyfikacje te stwarzają jednak problemy,

które próbujemy naprawić
kolejnymi modyfikacjami.

Dlatego potrzeba lepszego
systemu podawania leków.

Moja propozycja:

zamiast opierać się tylko
na ludzkich pomysłach,

dlaczego nie zainspirować się naturą?

Komórki immunologiczne to wszechstronne
pojazdy podróżujące przez ciało,

patrolujące je w poszukiwaniu oznak chorób

i docierające do rany
w ciągu kilku minut od zranienia.

Skoro komórki odpornościowe

i tak docierają do miejsc
chorych i zranionych,

czemu nie miałyby zabrać
dodatkowego pasażera?

Dlaczego nie użyć ich
do dostarczania leków

i rozwiązać części głównych problemów

z chorobą?

Jestem inżynierem biomedycznym

i chcę wam opowiedzieć o tym,
jak używam komórek odpornościowych

przeciw jednemu z największych
problemów w leczeniu raka.

Wiedzieliście, że ponad 90%
przypadków śmierci na raka

ma związek z jego rozprzestrzenianiem?

Gdyby udało się powstrzymać
komórki nowotworowe

od przerzutów z guza pierwotnego
do oddalonych obszarów,

można by zatrzymać raka w przedbiegach

i przedłużyć ludziom życie.

Żeby wykonać tę specjalną misję,

postanowiliśmy dostarczyć
nanocząstkę zbudowaną z lipidów,

budulca błony komórkowej.

Dodaliśmy dwie szczególne molekuły.

Jedna to E-selektyna,

która działa jak klej

wiążący nanocząstkę
z komórką odpornościowa.

Druga to TRAIL.

TRAIL jest lekiem,
który zabija komórki nowotworowe,

ale omija zdrowe.

Ich połączenie daje nam

prawdziwą maszynę do zabijania.

Przetestowaliśmy to na myszy.

Dostała zastrzyk z nanocząstkami,

które niemal natychmiast związały się
z komórkami immunologicznymi w krwiobiegu.

Wtedy wstrzyknęliśmy komórki nowotworowe,

imitując przerzut raka.

Odkryliśmy coś fascynującego.

Okazało się, że 75%
wstrzykniętych komórek rakowych

umarło lub umierało

w porównaniu do zaledwie 25%
w grupie kontrolnej.

Wyobraźcie sobie:
o tyle mniej komórek mogło

dać przerzuty do innych części organizmu,

po zaledwie dwugodzinnym zabiegu.

Nasze wyniki były niesamowite
i ciekawie je opisywano.

Mój ulubiony nagłowek:

"Lepkie jajka mogą powstrzymać raka".

(Śmiech)

Nie wyobrażacie sobie,
jacy dumni byli moi koledzy

wiedząc, że ich lepkie jajka
mogą kiedyś leczyć raka.

(Śmiech)

W każdym razie zrobili intrygujące,
jajcarskie koszulki.

Wtedy też po raz pierwszy
odpowiadałam pacjentom,

kiedy terapia zostanie udostępniona.

Te historie przypominają mi,

jak ważna jest nauka, naukowcy i pacjenci.

Nasze błyskawiczne rezultaty
były interesujące,

ale pozostawało jedno pytanie:

czy nasze lepkie jajka,

cząsteczki przyczepione
do komórek odpornościowych,

rzeczywiście powstrzymują przerzuty raka?

Wróciliśmy więc do modelu zwierzęcego
i odkryliśmy trzy ważne kwestie.

Guzy pierwotne były mniejsze
u grupy badawczej,

w obiegu było mniej komórek,

a przerzuty do oddalonych organów
nie występowały wcale lub rzadko.

To nie było zwycięstwo tylko dla nas
i naszych lepkich jajek.

Odniosłam też zwycięstwo

w dziedzinie dostarczania leków.

Reprezentuje to zmianę paradygmatu,

rewolucję,

przejście od zwyczajnego używania leków,

wstrzykiwania ich w nadziei,
że trafią w odpowiednie miejsce,

do używania komórek immunologicznych
jako doręczycieli przesyłek w organizmie.

W tym przykładzie użyliśmy
dwóch molekuł, E-selektyny i TRAIL,

ale potencjalnych substancji jest mnóstwo.

Mówię wciąż o nowotworach,

ale wszędzie, gdzie jest choroba,
są komórki immunologiczne.

Może to być więc dowolna choroba.

Wyobraźcie sobie użycie
komórek odpornościowych

do dostarczania niezbędnych
środków gojących

przy uszkodzeniach rdzenia kręgowego

albo do dostarczania leków
przez barierę krew-mózg

przy leczeniu choroby
Parkinsona lub Alzheimera.

Takie pomysły najbardziej lubię w nauce.

Z mojego punktu widzenia
szanse rozwoju są obiecujące.

Dziękuję.

(Brawa)
polski > angielski: Jak w jedną noc znaleźć sens życia i pójść swoją drogą | Natalia Bażowska | TEDxKatowice
General field: Nauki społeczne
Detailed field: Psychologia
Tekst źródłowy - polski
Dobry wieczór.

Przyszliście państwo tutaj
i pewnie zastanawiacie się

albo jakaś część z was przynajmniej:

"Zmienić swoje życie
w ciągu jednej nocy?

Ta dziewczyna próbuje nas bajerować".

Trochę macie racji, a trochę nie macie.

Niestety oślepia mnie reflektor,
więc nie widzę waszych twarzy.

Otóż zmiana, taka gruntowna, całościowa,

może dokonać się w człowieku
tak naprawdę w ciągu ułamka sekundy,

w ciągu minuty, w ciągu godziny,

nie jest do tego potrzebna cała noc,

ale często te ogromne, wielkie zmiany,
które dzieją się tak szybko,

są spowodowane przez jakieś silne,
intensywne wydarzenia w naszym życiu,

bywa, że traumatyczne,

więc to, co ważne, to wyłapać
ten moment, kiedy zmiana jest potrzebna,

zanim czynniki zewnętrzne,
albo czynniki chorobowe, wymuszą ją na nas

w ciągu ułamka sekundy.

A jak? Słuchając swojego ciała.

Muszę się przyznać, że jestem
w sytuacji dosyć dla mnie nietypowej.

Jestem artystką wizualną i na ogół
wypowiadam się za pomocą obrazów,

obiektów, projektów wideo, instalacji,

i jeśli opowiadam,
to opowiadam o moich pracach,

ale kiedy zostałam zaproszona do TED,
pomyślałam, że najlepsze, co mogę zrobić,

to powiedzieć, zwrócić uwagę na to,

jak bardzo ważne jest traktowanie
ciała i umysłu jako jedną, spójną całość.

Są jednością jak wdech i wydech,
a zmiana jest czymś koniecznym,

czymś niezbędnym, jest jedyną stałą.

Jeśli przestaniemy słuchać siebie

i przestaniemy się zmieniać,
pojawia się stagnacja,

przestajemy żyć, a zaczynamy wegetować,

dlatego zmiany należy się trzymać.

Nie należy się jej bać.

Współcześnie bardzo często traktuje się
nasze ciała, nasze organizmy

holistycznie, całościowo.

Biorąc pod uwagę fizykę kwantową,
można tak naprawdę dojść

do o wiele dalej idących wniosków,

ale ja dzisiaj chciałam się zatrzymać

na połączeniu pomiędzy
naszym ciałem a umysłem.

Jak to się dzieje, że nasze ciało
często wie szybciej niż my sami?

Otóż nasza podświadomość
działa o wiele szybciej,

niż nasza możliwość
uświadomienia sobie tego, co się dzieje,

i wypowiada się za pomocą
naszych emocji, uczuć,

a te z kolei wypowiadają się
za pomocą naszego ciała.

To działa też w drugą stronę.

Jeśli o czymś intensywnie myślimy,
również pojawiają się emocje i uczucia,

i te również wypowiadają się
za pomocą naszego ciała.

Jeśli napięcia w ciele
przez jakiś czas, dłuższy, utrzymują się,

pojawia się ból i dyskomfort.

Wtedy już wiemy, że czas na zmianę.

Ale to, co jest ważne,
to wyłapać ten moment przed,

zanim ten dyskomfort się pojawi.

Ponadto mamy w zwyczaju
przyjmować na co dzień

pewne określone pozycje ciała.

Zastygamy w nich.

Pojawia się pewien rodzaj skorupy.

I nasz wygląd zewnętrzny,
nasza biologia jest tak na dobrą sprawę

najlepszym dowodem na to,
jaką drogą poszliśmy w życiu

i czy dokonywaliśmy słusznych wyborów.

Na pewno każdy z was zna
trzydziestoletniego staruszka

albo osobę, która jest w podeszłym wieku
i ma nadal iskrzące oczy,

i potrafi cieszyć się życiem.

Tak naprawdę jeśli chodzi o techniki
i metody, które udało mi się poznać,

mogłabym państwu opowiadać
przez kilka dobrych godzin,

dlatego na sam początek,
żeby wzbudzić państwa zainteresowanie,

chciałabym zaproponować,
żeby każdy z was, w domu,

przeprowadził na sobie
króciutki eksperyment,

całkiem bezpieczny.

Zajmuje on 10 minut.

Polega na tym,
aby, przyjmując dowolną pozycję,

odradzam na początek leżącą,
bo po prostu można zasnąć,

skupić się na bodźcach,
które do nas docierają,

ale nie tylko na bodźcach zewnętrznych,

ale również na tych,
które wysyła nasze ciało,

czyli uświadamiamy sobie to,
że słyszymy daleko przejeżdżające auto,

że widzimy przelatującą
nad nami muchę,

że czujemy bulgotanie w brzuchu,
że swędzi nas lewa stopa,

że pojawiają się emocje:
smutek, radość, szczęście i tak dalej.

Nad żadnym z tych bodźców
proszę się nie zatrzymywać.

Proszę sobie uświadomić,
że się pojawił i pójść dalej.

Dzięki temu prostemu, krótkiemu ćwiczeniu
jesteśmy w stanie sobie uświadomić,

że przez te 10 minut dociera
do nas niewiarygodna liczba bodźców,

które ignorujemy na co dzień.

Ćwiczenie czyni mistrza,

dlatego warto wykonać
takie ćwiczenie chociażby w sytuacji,

kiedy państwo macie
trudną decyzję do podjęcia.

Takie ćwiczenie może wam
dużo podpowiedzieć.

A skąd wiem o tym, że to wszystko działa?

Otóż jestem efektem swojego
własnego eksperymentu.

Kilkanaście lat temu
byłam kimś zupełnie innym.

Byłam osobą, która zupełnie
w siebie nie wierzyła,

której wydawało się,
że nic ode mnie w życiu nie zależy,

że jestem zależna tylko
od czynników zewnętrznych,

jest pewna dobra, społecznie narzucona
droga, którą powinnam podążać,

i że tak naprawdę to nic więcej
mi z tego w życiu nie wyjdzie.

Z zewnątrz wyglądało wszystko super.

Miałam dobrą pracę.

Moje życie prywatne również było udane,

ale ciągle czegoś mi brakowało.

Nawet samej sobie mówiłam:

"Bażowska, wszystko super,
czego się, kobieto, czepiasz?"

Ale pojawiły się problemy zdrowotne:

nadmierna senność, przybieranie na wadze,

złe samopoczucie,
niemożność wstania z łóżka rano.

Jako lekarz oczywiście zaczęłam
dopatrywać się w tym wszystkim choroby

i wykonywać badania.

Wszystkie były dobre,
ale objawy nie znikały.

Pojechałam na staż do Anglii

i któregoś dnia, wracając z pracy,
zmęczona, kupiłam sobie gazetę,

tak żeby odpocząć.

Wróciłam na stancję,
zaczęłam ją przeglądać

i trafiłam na artykuł,
który opowiadał o tym,

jak bardzo ważne jest
traktowanie naszego umysłu i ciała

właśnie jako jedną, spójną całość.

Zaintrygowało mnie to.

Mój analityczny,
logiczny umysł domagał się

konkretnych, niezbitych dowodów,
więc zaczęłam szukać w bazach naukowych,

i tak na dobrą sprawę
resztę popołudnia i nocy spędziłam,

szukając w internecie
informacji na ten temat.

To był przełom.

Po powrocie do kraju szukałam dalej.

Stwierdziłam, że skoro na ten temat
tyle wiadomo, to może spróbuję na sobie,

może przeprowadzę eksperyment
i wypróbuję to, czego się dowiedziałam

na temat ludzkiego ciała,
ludzkiego umysłu na samej sobie.

Moje osiągnięcia,
jeśli chodzi o dokopanie się

do moich blokad, do moich zachowań,
bardzo mnie zaskoczyły,

a nawet czasami przeraziły.

Okazało się, że osoba, którą byłam,
pozycja, którą przyjmowałam,

mój sposób mówienia, zachowania
i myślenia o świecie to nie ja.

To wdrukowany model.

A co najważniejsze,
udało mi się znaleźć to,

czego tak naprawdę bardzo mi brakowało.

Okazało się, że jestem kreatorem.

Medycyna jest fascynująca,

absolutnie fascynująca,

ale ma bardzo restrykcyjne zasady,

i słusznie,

z dobrem dla pacjentów.

Ona ma im służyć.

Ja potrzebowałam totalnej,
swobodnej kreatywności

i dała mi ją sztuka.

Kiedy to wszystko udało mi się dowiedzieć
o sobie samej, nadal miałam wątpliwości,

bo tutaj tyle lat na studiach,
doktorat w trakcie...

I w takich sytuacjach najlepiej
poradzić się kogoś,

komu bezgranicznie ufamy.

Ja udałam się na taką długą rozmowę
do mojego, siedzącego tutaj na sali, męża

i opowiedziałam mu o wszystkim.

On wysłuchał,
popatrzył na mnie i powiedział:

"No to pewnie już wiesz,
co chcesz zrobić".

I właśnie wtedy dałam sobie
jedną noc na podjęcie decyzji

i podjęcie dalszych kroków.

W ciągu kilkunastu godzin wywróciłam

całe moje poukładane życie do góry nogami.

Następnego dnia poszłam

nową drogą w życiu,
nie obracając się ani razu.

Czy żałuję? Absolutnie nie.

Odkryłam siebie i to, kim jestem teraz,
było jakby naturalnym procesem

pójścia swoją własną drogą.

Czy zawsze jest łatwo? Nie.

Czy cały czas jestem szczęśliwa? Nie.

Ale czy codziennie jestem szczęśliwa? Tak.

Czuję się sobą, robię to,
co tak naprawdę kocham,

i udaje mi się to.

Tak naprawdę, proszę pamiętać,
że nasze ciała bardzo często dają nam

sygnał o wiele wcześniej,
niż sobie to uświadamiamy.

Ból i dyskomfort są tak naprawdę ostatnim
momentem, w którym nasze ciało woła:

"Halo! Czas na zmianę!".

Nie zatykajmy uszu, wołając:
"la la la la, nie słyszę cię".

Bardzo ważne jest, żeby się
w te ciała wsłuchać, w samych siebie,

ale nie w sztucznie przyjęte,
społeczne pozy,

tylko w tego kogoś,
kim jesteśmy tak naprawdę.

Część z nas będzie umiała to zrobić sama.

Część może potrzebować pomocy,

chociażby we wskazaniu
odpowiednich metod.

Jest takie jedno zdanie, które uwielbiam:

"Bądź zmianą, którą chcesz
widzieć w świecie",

więc zacznijmy słuchać siebie,
samych siebie, zacznijmy się zmieniać,

a nasze życie też się zmieni,

na lepsze.

Dziękuję bardzo.
Tłumaczenie pisemne - angielski
Good evening.

You are all here probably wondering,

at least some of you,

"Change your life in one night?

This girl is telling us fairly tales."

You're kind of right, but also wrong.

Unfortunately I'm blinded by the spotlight
and can't see your faces.

Well, a change, fundamental, thorough,

can happen in a person in a split second.

In one minute, in one hour.

You don't need a whole night for that.

But often those huge, major changes
which happen that fast

are caused by some strong,
intensive events in our lives,

sometimes traumatic.

So what is important is to catch
that moment, when the change is needed

before the external factors,
or sickness, force it on us

in just a split second.

How? By listening to your own body.

I have to admit, this is
an unsual situation for me.

I'm a visual artist and usualy
I express myself in pictures,

objects, video projects and instalations

and if I talk, I talk about my works.

But when I was invited to TED,
I thought that the best what I can do

is to say, to draw attention
to how important is

treating the body and the mind
as one coherent entity.

They are a unity like inhale and exhale,
and a change is something necessary,

something essential, the only constant.

If we stop to listen to ourselves

and we stop to change,
stagnation comes in.

We stop living and begin to vegetate.

That's why we have to stick to the change.
We can't fear it.

Nowadays very often we treat our bodies,
our organisms in a holistic way.

If you take quantum physics into account,
you can really come

to more far-reaching conclusions.

But today I wanted to hold
at the connection

between our body and mind.

How is that our body
often knows something before we do?

Our subconsciousness works much faster

than our ability to realise
what is happening.

And is expressing itself
in our emotions and feelings

and those in turn express
through our body.

It works both ways.

If we think about something intensly,
the emotions and feelings also arise

and those also speak through our body.

If the tensions in the body
are present over longer period of time,

pain and discomfort emerges.

Then we know it's time to change.

But important is to detect
this moment before,

before the discomfort emerges.

We also tend to assume
certain positions in everyday life.

We congeal in those.

A kind of shell appears.

Our appearance, our biology is in fact

the best proof of the path
we've chosen in life

and if we've made the right choices.

For sure each of you knows
an elderly man in his 30s

or an elderly person who still
has this spark in the eyes

and knows how to enjoy life.

In fact when it comes to technics
and methods that I came to know,

I could talk about them for hours,

so for start to get your attention

I would like to propose
that each of you at home

carried out a little experiment,

completely safe.

It takes 10 minutes.

So, assuming any position,

I don't advise lying down for start
as you can easily fall asleep,

focus on the sensory inputs
that you receive.

But not only external ones,

but also those sent by the body.

Be aware of the fact
that you hear a passing car,

that you see a fly above you,

that you feel your stomach rumbling,
that your left foot is itchy,

that amotions arise,
sadness, joy, happiness and so on.

Don't hang on any of them.

Just be aware it's there and go on.

Thanks to this simple and short excersise
we are able to realise

that in those 10 minutes
we get enormous amount of inputs

that we usually ignore.

Practice makes perfect,

so it's worth to do this excersise
for example when you have

a difficult decision to make.

Such excersise can suggest you a lot.

How do I know this all works?

I am an effect of my own experiment.

Some years ago I was someone
completely different.

I was a person
who didn't belive in herself

and thought that has no impact on her life

and is dependant on external factors.

That there is a single correct
imposed by society path to follow

and there is really nothing more to life.

It looked all great from the outside.

I had a good job,

my private life was also good

but I kept missing something.

I even told to myself,

"Bażowska, everything's awesome,
what do you want, woman?"

But health issues came in.

Excesive sleepiness, weight gain,

bad mood, not being able
to get up in the morning.

As a doctor of course I started
to look for a sickness

and do some tests.

All results were good,
but the symptoms stayed.

I went to do internship in England

and one day on the way back from work,
tired, I bought a newspaper.

Just to relax.

I went back home, started to browse

and came across an article

about how important it is
to treat our body and mind

like one coherent entity.

I got intrigued by that.

My analytical, logical mind wanted
concrete, irrefutable proof.

I started to search
in scientific databases

And in fact the rest
of the evening and night

I've spent on searching
the internet on this topic.

It was a breakthrough,

Upon my return to the country
I kept searching.

I figured that if there is so much
known about it I can try it on myself,

maybe I'll do an experiment
to test what I've learnt

about human body and mind on myself.

My achievements in terms of digging
through my blockades and behavior

was very surprising,
sometimes even scary.

It turned out that the person I was,
the position I assumed,

my way of talking, acting
and thinking about the world is not me.

It's an imprinted model.

Adn most importantly I managed to find

what I was really missing.

It turned out I'm a creator.

Medicine is fascinating,

absolutely fascinating,

but it has very restrictive rules,

rightly so,

for the sake of patients.

It has to serve them.

I needed a total, unrestricted creativity

and I found it in art.

When I figured out all this about myself,
I was still hesitating.

So many years of studying,
doctorate on the way...

In such cases it's best to get advice

from someone we trust completely.

So I went for a long talk with my,
present here, husband

and told him about everything.

He listened, looked at me and said,

"For sure you know already
what you want to do."

And then I gave myself
one night to make a decision

and take further steps.

In several hours I turned
my well-organized life upside down.

The next day I took a new route in my life

never looking back.

Do I regret it? Absolutely not.

I dscovered myself and who I am now
was a natural process

to take my own path.

Is it always easy? No.

Am I always happy? No.

But am I happy every day? Yes.

I feel myself, I do what I really love

and I succeed.

In fact, please remember,
our bodies give us a signal

much earlier than we realise.

Pain and discomfort are actually
the last moment in which

our body says: "Hello, time to change!"

Let's not cover our ears
singing: "La la la la, I can't hear you."

It's also very important to listen
to our bodies, to ourselves.

Not to those artificial social poses

but to the person we really are.

Some of us can do it on their own.

Some might need help

at least with finding the right methods.

There's one sentence I love.

"Be the change you want
to see in the world."

So let's start to listen to ourselves,
let's start to change

and our life will change as well,

for the better.

Thank you very much.
angielski > polski: Why do airlines sell too many tickets?
General field: Technika/inżynieria
Detailed field: Lotnictwo/kosmonautyka
Tekst źródłowy - angielski
Have you ever sat in a doctor's
office for hours

despite having an appointment
at a specific time?

Has a hotel turned down
your reservation because it's full?

Or have you been bumped off a flight
that you paid for?

These are all symptoms of overbooking,

a practice where businesses
and institutions

sell or book more
than their full capacity.

While often infuriating for the customer,

overbooking happens because
it increases profits

while also letting businesses
optimize their resources.

They know that not everyone
will show up to their appointments,

reservations,

and flights,

so they make more available
than they actually have to offer.

Airlines are the classical example,
partially because it happens so often.

About 50,000 people get bumped
off their flights each year.

That figure comes at little surprise
to the airlines themselves,

which use statistics to determine
exactly how many tickets to sell.

It's a delicate operation.

Sell too few, and they're wasting seats.

Sell too many, and they pay penalties -

money, free flights, hotel stays,
and annoyed customers.

So here's a simplified version
of how their calculations work.

Airlines have collected years worth
of information

about who does and doesn't show up
for certain flights.

They know, for example,
that on a particular route,

the probability that each individual
customer will show up on time is 90%.

For the sake of simplicity,

we'll assume that every customer
is traveling individually

rather than as families or groups.

Then, if there are 180 seats on the plane
and they sell 180 tickets,

the most likely result is that 162
passengers will board.

But, of course, you could also
end up with more passengers,

or fewer.

The probability for each value
is given by what's called

a binomial distribution,

which peaks at the most likely outcome.

Now let's look at the revenue.

The airline makes money from each
ticket buyer

and loses money for each person
who gets bumped.

Let's say a ticket costs $250
and isn't exchangeable for a later flight.

And the cost of bumping
a passenger is $800.

These numbers are just for the sake
of example.

Actual amounts vary considerably.

So here, if you don't sell
any extra tickets, you make $45,000.

If you sell 15 extras
and at least 15 people are no shows,

you make $48,750.

That's the best case.

In the worst case, everyone shows up.

15 unlucky passengers get bumped,
and the revenue will only be $36,750,

even less than if you only sold 180
tickets in the first place.

But what matters isn't just how
good or bad a scenario is financially,

but how likely it is to happen.

So how likely is each scenario?

We can find out by using
the binomial distribution.

In this example, the probability
of exactly 195 passengers boarding

is almost 0%.

The probability of exactly 184 passengers
boarding is 1.11%, and so on.

Multiply these probabilities
by the revenue for each case,

add them all up,

and subtract the sum from the earnings
by 195 sold tickets,

and you get the expected revenue
for selling 195 tickets.

By repeating this calculation
for various numbers of extra tickets,

the airline can find the one likely
to yield the highest revenue.

In this example, that's 198 tickets,

from which the airline will probably
make $48,774,

almost 4,000 more than without
overbooking.

And that's just for one flight.

Multiply that by a million flights
per airline per year,

and overbooking adds up fast.

Of course, the actual calculation
is much more complicated.

Airlines apply many factors
to create even more accurate models.

But should they?

Some argue that overbooking is unethical.

You're charging two people
for the same resource.

Of course, if you're 100% sure
someone won't show up,

it's fine to sell their seat.

But what if you're only 95% sure?

75%?

Is there a number that separates being
unethical from being practical?
Tłumaczenie pisemne - polski
Czy zdarzyło wam się godzinami
siedzieć w poczekalni u lekarza

mimo ustalonej godziny wizyty?

Czy jakiś hotel odwołał
waszą rezerwację, bo był pełny?

A może wyrzucono was z samolotu,
choć zapłaciliście za lot?

To "nadrezerwacja",

praktyka stosowana
przez firmy i instytucje,

które sprzedają albo rezerwują
więcej niż mogą.

Choć często rozwściecza klientów,

nadrezerwacja zwiększa zyski firm

i pozwala na optymalizację zasobów.

Firmy wiedzą, że nie wszyscy
pojawią się na wizytach,

rezerwacjach

i lotach,

więc udostępniają więcej
niż mogą zaoferować.

Linie lotnicze to klasyczny przykład,

bo takie przypadki
zdarzają się u nich często.

Około 50 tysięcy ludzi rocznie
nie załapuje się na swój lot.

Ta liczba nie jest niespodzianką
dla linii lotniczych,

które używają statystyk do ustalenia,
ile biletów powinny sprzedać.

To delikatna operacja.

Sprzedając za mało, marnują miejsca.

Sprzedając za dużo, ponoszą koszty,

jak zwroty pieniędzy, darmowe loty,
hotele i zdenerwowani klienci.

Oto uproszczony przykład,
jak wyglądają ich obliczenia.

Od wielu lat linie lotnicze
zbierają informacje o tym,

kto zjawia się na lot, a kto nie.

Wiedzą, że na danej trasie

prawdopodobieństwo, że każdy z klientów
pojawi się na czas, wynosi 90 procent.

Dla uproszczenia

załóżmy, że każdy z nich podróżuje sam,

a nie z rodziną czy w grupie.

Jeśli w samolocie jest 180 miejsc
i sprzeda się 180 biletów,

najbardziej prawdopodobny wynik
to 162 pasażerów na pokładzie.

Może się okazać,
że będzie ich więcej lub mniej.

Prawdopodobieństwo
każdego wyniku opisuje

tak zwany rozkład dwumianowy,

który osiąga szczyt na najbardziej
prawdopodobnym wyniku.

Teraz spójrzmy na przychód.

Linie zarabiają na każdym bilecie

i tracą na każdej odrzuconej osobie.

Powiedzmy, że bilet kosztuje 250 dolarów
i nie można go wymienić na późniejszy lot.

Koszt odrzucenia pasażera to 800 dolarów.

To tylko przykładowe liczby,

w rzeczywistości ceny znacznie się wahają.

Jeśli nie sprzedacie dodatkowych
biletów, zarobicie 45 tysięcy dolarów.

Jeśli sprzedacie 15 dodatkowych
i co najmniej 15 ludzi się nie pojawi,

zarobicie 48 750 dolarów.

W najlepszym przypadku.

W najgorszym zjawią się wszyscy.

Piętnastu pechowych pasażerów
zostanie odrzuconych

i zarobicie tylko 36 750 dolarów.

To mniej, niż gdybyście
sprzedali 180 biletów.

Znaczenie ma nie tylko to,
czy wariant jest finansowo korzystny,

ale to, jak bardzo jest możliwy.

Jak bardzo prawdopodobny
jest każdy scenariusz?

Możemy to sprawdzić,
korzystając z rozkładu dwumianowego.

W tym przykładzie prawdopodobieństwo,

że dokładnie 195 osób pojawi się
na pokładzie, jest bliskie zeru.

Prawdopodobieństwo 184 pasażerów
na pokładzie to 1,11 procent i tak dalej.

W każdym przypadku
pomnóżcie te wartości przez przychód,

dodajcie je do siebie

i odejmijcie sumę od zarobku
przy sprzedaży 195 biletów.

Otrzymacie spodziewany dochód
ze sprzedaży 195 biletów.

Powtarzając obliczenia
dla różnej liczby dodatkowych biletów,

linie lotnicze mogą ustalić,
która opcja przyniesie największy dochód.

U nas jest to 198 biletów,

za które linie dostaną 48 774 dolarów,

prawie cztery tysiące więcej

niż gdyby sprzedały
tyle biletów, ile jest miejsc.

To dochód za zaledwie jeden lot.

Pomnóżcie to przez milion
lotów na linię przez rok

i liczba szybko wzrośnie.

Faktyczne obliczenia
są dużo bardziej skomplikowane.

Żeby stworzyć dokładniejsze modele,
linie biorą pod uwagę wiele czynników.

Ale czy powinny?

Według niektórych to nieetyczne,

że za to samo pobiera się
opłatę od dwóch osób.

Jeśli jest się w stu procentach pewnym,
że dana osoba się nie zjawi,

odsprzedanie jej miejsca jest w porządku.

Ale co, jeśli jest się pewnym
tylko w 95 procentach?

75 procentach?

Czy istnieje liczba, która rozgranicza
brak etyki i praktyczność?
angielski > polski: The secrets I find on the mysterious ocean floor
General field: Nauki ścisłe
Detailed field: Biologia, biotechnologia, biochemia, mikrobiologia
Tekst źródłowy - angielski
Well, I'm an ocean chemist.

I look at the chemistry
of the ocean today.

I look at the chemistry
of the ocean in the past.

The way I look back in the past

is by using the fossilized remains
of deepwater corals.

You can see an image of one
of these corals behind me.

It was collected from close to Antarctica,
thousands of meters below the sea,

so, very different
than the kinds of corals

you may have been lucky enough to see
if you've had a tropical holiday.

So I'm hoping that this talk will give you

a four-dimensional view of the ocean.

Two dimensions, such as this
beautiful two-dimensional image

of the sea surface temperature.

This was taken using satellite,
so it's got tremendous spatial resolution.

The overall features are extremely
easy to understand.

The equatorial regions are warm
because there's more sunlight.

The polar regions are cold
because there's less sunlight.

And that allows big icecaps
to build up on Antarctica

and up in the Northern Hemisphere.

If you plunge deep into the sea,
or even put your toes in the sea,

you know it gets colder as you go down,

and that's mostly because the deep waters
that fill the abyss of the ocean

come from the cold polar regions
where the waters are dense.

If we travel back in time
20,000 years ago,

the earth looked very much different.

And I've just given you a cartoon version
of one of the major differences

you would have seen
if you went back that long.

The icecaps were much bigger.

They covered lots of the continent,
and they extended out over the ocean.

Sea level was 120 meters lower.

Carbon dioxide [levels] were very
much lower than they are today.

So the earth was probably about three
to five degrees colder overall,

and much, much colder
in the polar regions.

What I'm trying to understand,

and what other colleagues of mine
are trying to understand,

is how we moved from that
cold climate condition

to the warm climate condition
that we enjoy today.

We know from ice core research

that the transition from these
cold conditions to warm conditions

wasn't smooth, as you might predict
from the slow increase in solar radiation.

And we know this from ice cores,
because if you drill down into ice,

you find annual bands of ice,
and you can see this in the iceberg.

You can see those blue-white layers.

Gases are trapped in the ice cores,
so we can measure CO2 --

that's why we know CO2
was lower in the past --

and the chemistry of the ice
also tells us about temperature

in the polar regions.

And if you move in time
from 20,000 years ago to the modern day,

you see that temperature increased.

It didn't increase smoothly.

Sometimes it increased very rapidly,

then there was a plateau,

then it increased rapidly.

It was different in the two polar regions,

and CO2 also increased in jumps.

So we're pretty sure the ocean
has a lot to do with this.

The ocean stores huge amounts of carbon,

about 60 times more
than is in the atmosphere.

It also acts to transport heat
across the equator,

and the ocean is full of nutrients
and it controls primary productivity.

So if we want to find out
what's going on down in the deep sea,

we really need to get down there,

see what's there

and start to explore.

This is some spectacular footage
coming from a seamount

about a kilometer deep
in international waters

in the equatorial Atlantic, far from land.

You're amongst the first people
to see this bit of the seafloor,

along with my research team.

You're probably seeing new species.

We don't know.

You'd have to collect the samples
and do some very intense taxonomy.

You can see beautiful bubblegum corals.

There are brittle stars
growing on these corals.

Those are things that look
like tentacles coming out of corals.

There are corals made of different forms
of calcium carbonate

growing off the basalt of this
massive undersea mountain,

and the dark sort of stuff,
those are fossilized corals,

and we're going to talk
a little more about those

as we travel back in time.

To do that, we need
to charter a research boat.

This is the James Cook,
an ocean-class research vessel

moored up in Tenerife.

Looks beautiful, right?

Great, if you're not a great mariner.

Sometimes it looks
a little more like this.

This is us trying to make sure
that we don't lose precious samples.

Everyone's scurrying around,
and I get terribly seasick,

so it's not always a lot of fun,
but overall it is.

So we've got to become
a really good mapper to do this.

You don't see that kind of spectacular
coral abundance everywhere.

It is global and it is deep,

but we need to really find
the right places.

We just saw a global map,
and overlaid was our cruise passage

from last year.

This was a seven-week cruise,

and this is us, having made our own maps

of about 75,000 square kilometers
of the seafloor in seven weeks,

but that's only a tiny fraction
of the seafloor.

We're traveling from west to east,

over part of the ocean that would
look featureless on a big-scale map,

but actually some of these mountains
are as big as Everest.

So with the maps that we make on board,

we get about 100-meter resolution,

enough to pick out areas
to deploy our equipment,

but not enough to see very much.

To do that, we need to fly
remotely-operated vehicles

about five meters off the seafloor.

And if we do that, we can get maps
that are one-meter resolution

down thousands of meters.

Here is a remotely-operated vehicle,

a research-grade vehicle.

You can see an array
of big lights on the top.

There are high-definition cameras,
manipulator arms,

and lots of little boxes and things
to put your samples.

Here we are on our first dive
of this particular cruise,

plunging down into the ocean.

We go pretty fast to make sure
the remotely operated vehicles

are not affected by any other ships.

And we go down,

and these are the kinds of things you see.

These are deep sea sponges, meter scale.

This is a swimming holothurian --
it's a small sea slug, basically.

This is slowed down.

Most of the footage I'm showing
you is speeded up,

because all of this takes a lot of time.

This is a beautiful holothurian as well.

And this animal you're going to see
coming up was a big surprise.

I've never seen anything like this
and it took us all a bit surprised.

This was after about 15 hours of work
and we were all a bit trigger-happy,

and suddenly this giant
sea monster started rolling past.

It's called a pyrosome
or colonial tunicate, if you like.

This wasn't what we were looking for.

We were looking for corals,
deep sea corals.

You're going to see a picture
of one in a moment.

It's small, about five centimeters high.

It's made of calcium carbonate,
so you can see its tentacles there,

moving in the ocean currents.

An organism like this probably lives
for about a hundred years.

And as it grows, it takes in
chemicals from the ocean.

And the chemicals,
or the amount of chemicals,

depends on the temperature;
it depends on the pH,

it depends on the nutrients.

And if we can understand how
these chemicals get into the skeleton,

we can then go back,
collect fossil specimens,

and reconstruct what the ocean
used to look like in the past.

And here you can see us collecting
that coral with a vacuum system,

and we put it into a sampling container.

We can do this very
carefully, I should add.

Some of these organisms live even longer.

This is a black coral called Leiopathes,
an image taken by my colleague,

Brendan Roark, about 500
meters below Hawaii.

Four thousand years is a long time.

If you take a branch from one
of these corals and polish it up,

this is about 100 microns across.

And Brendan took some analyses
across this coral --

you can see the marks --

and he's been able to show
that these are actual annual bands,

so even at 500 meters deep in the ocean,

corals can record seasonal changes,

which is pretty spectacular.

But 4,000 years is not enough to get
us back to our last glacial maximum.

So what do we do?

We go in for these fossil specimens.

This is what makes me really unpopular
with my research team.

So going along,

there's giant sharks everywhere,

there are pyrosomes,
there are swimming holothurians,

there's giant sponges,

but I make everyone go down
to these dead fossil areas

and spend ages kind of shoveling
around on the seafloor.

And we pick up all these corals,
bring them back, we sort them out.

But each one of these is a different age,

and if we can find out how old they are

and then we can measure
those chemical signals,

this helps us to find out

what's been going on
in the ocean in the past.

So on the left-hand image here,

I've taken a slice through a coral,
polished it very carefully

and taken an optical image.

On the right-hand side,

we've taken that same piece of coral,
put it in a nuclear reactor,

induced fission,

and every time there's some decay,

you can see that marked out in the coral,

so we can see the uranium distribution.

Why are we doing this?

Uranium is a very poorly regarded element,

but I love it.

The decay helps us find out
about the rates and dates

of what's going on in the ocean.

And if you remember from the beginning,

that's what we want to get at
when we're thinking about climate.

So we use a laser to analyze uranium

and one of its daughter products,
thorium, in these corals,

and that tells us exactly
how old the fossils are.

This beautiful animation
of the Southern Ocean

I'm just going to use illustrate
how we're using these corals

to get at some of the ancient
ocean feedbacks.

You can see the density
of the surface water

in this animation by Ryan Abernathey.

It's just one year of data,

but you can see how dynamic
the Southern Ocean is.

The intense mixing,
particularly the Drake Passage,

which is shown by the box,

is really one of the strongest
currents in the world

coming through here,
flowing from west to east.

It's very turbulently mixed,

because it's moving over those
great big undersea mountains,

and this allows CO2 and heat to exchange
with the atmosphere in and out.

And essentially, the oceans are breathing
through the Southern Ocean.

We've collected corals from back and forth
across this Antarctic passage,

and we've found quite a surprising thing
from my uranium dating:

the corals migrated from south to north

during this transition from the glacial
to the interglacial.

We don't really know why,

but we think it's something
to do with the food source

and maybe the oxygen in the water.

So here we are.

I'm going to illustrate what I think
we've found about climate

from those corals in the Southern Ocean.

We went up and down sea mountains.
We collected little fossil corals.

This is my illustration of that.

We think back in the glacial,

from the analysis
we've made in the corals,

that the deep part of the Southern Ocean
was very rich in carbon,

and there was a low-density
layer sitting on top.

That stops carbon dioxide
coming out of the ocean.

We then found corals
that are of an intermediate age,

and they show us that the ocean mixed
partway through that climate transition.

That allows carbon to come
out of the deep ocean.

And then if we analyze corals
closer to the modern day,

or indeed if we go down there today anyway

and measure the chemistry of the corals,

we see that we move to a position
where carbon can exchange in and out.

So this is the way
we can use fossil corals

to help us learn about the environment.

So I want to leave you
with this last slide.

It's just a still taken out of that first
piece of footage that I showed you.

This is a spectacular coral garden.

We didn't even expect
to find things this beautiful.

It's thousands of meters deep.

There are new species.

It's just a beautiful place.

There are fossils in amongst,

and now I've trained you
to appreciate the fossil corals

that are down there.

So next time you're lucky enough
to fly over the ocean

or sail over the ocean,

just think -- there are massive
sea mountains down there

that nobody's ever seen before,

and there are beautiful corals.

Thank you.

(Applause)
Tłumaczenie pisemne - polski
Jestem badaczem chemii morza.

Badam zarówno obecną chemię mórz,

jak i tę z przeszłości.

W przeszłość cofam się

dzięki skamieniałym pozostałościom
głębinowych korali.

Za mną znajduje się zdjęcie
jednego z takich korali.

Został on pobrany blisko Antarktyki,
tysiące metrów pod wodą,

dlatego jest tak różny
od tych korali,

które przy odrobinie szczęścia
moglicie zobaczyć na wakacjach.

Mam nadzieję, że dzięki tej prelekcji

spojrzycie na oceany w czterech wymiarach.

Dwa wymiary, jak ten piękny
dwuwymiarowy obraz

temperatury powierzchni morza.

To zdjęcie z satelity,
więc ma niesamowitą rozdzielczość.

Ogólne cechy można bardzo łatwo zrozumieć.

Okolice równika są ciepłe,
bo dostają więcej światła słonecznego.

Regiony polarne są zimne,
bo dostają mniej światła.

Pozwala to tworzyć duże
czapy lodowe na Antarktydzie

i na półkuli północnej.

Jeśli zanurzycie się głęboko w morzu,
albo chociaż zanurzycie w nim stopę,

poczujecie, że im głębiej,
tym jest zimniejsze.

Jest tak, ponieważ głębsze warstwy wody
które wypełniają głębiny oceanów

pochodzą z zimnych regionów polarnych,
w których woda jest gęsta.

Jeśli cofniemy się w czasie
o 20 tysięcy lat,

zobaczymy, że Ziemia wyglądała
zupełnie inaczej.

Pokazałam wam tylko uproszczoną wersję
jednej z głównych różnic,

którą można dostrzec,
cofając się tak daleko.

Czapy lodowe były o wiele większe.

Pokrywały one większość kontynentu,
i wychodziły w morze.

Poziom mórz był o 120 m niższy.

Poziom dwutlenku węgla
był o wiele niższy niż dzisiaj.

Ziemia była przypuszczalnie ogólnie
trzy do pięciu stopni zimniejsza

i o wiele zimniejsza w rejonach polarnych.

Wraz ze współpracownikami
próbujemy zrozumieć,

jak nastąpiła przemiana
tego zimnego klimatu w ciepły,

którym możemy się cieszyć dzisiaj.

Z badań rdzeni lodowych wiemy,

że zmiana z tych
zimnych warunków na ciepłe

nie była płynna,
jak można by przewidzieć

na podstawie powolnego wzrostu
promieniowania słonecznego.

Wiemy to dzięki rdzeniom lodowym.
Wwiercając się w lód,

wydobywamy warstwy roczne lodu,
jak w tej górze lodowej.

Możecie zobaczyć biało-niebieskie warstwy.

W rdzeniach uwięzione są gazy,
więc możemy zmierzyć zawartość CO2.

Stąd wiemy, że kiedyś
poziom CO2 był niższy.

Skład chemiczny lodu mówi nam też

o temperaturze stref podbiegunowych.

Kiedy przemieszczamy się w czasie
od 20 tysięcy lat temu do dziś,

widzimy, że ta temperatura wzrosła.

Nie wzrosła ona stopniowo.

Czasem wzrastała bardzo gwałtownie,

potem była stabilna,

potem wzrastała gwałtownie.

Było inaczej w dwóch
strefach podbiegunowych,

CO2 wzrastał skokowo.

Dlatego jesteśmy całkiem pewni,
że ocean miał z tym wiele wspólnego.

Ocean przechowuje wielkie ilości węgla,

około 60 razy więcej niż atmosfera.

Transportuje też ciepło wzdłuż równika,

jest pełen składników odżywczych
i kontroluje produkcję pierwotną.

Dlatego jeśli chcemy się dowiedzieć,
co dzieje się w głębi oceanu,

naprawdę musimy się tam zapuścić,

zobaczyć, co tam jest
i zacząć go badać.

Oto widowiskowy materiał
z podwodnej góry

na około kilometrze głębokości
wód międzynarodowych

równikowego Atlantyku, daleko od lądu.

Jesteście jednymi z pierwszych ludzi,
którzy widzą ten obszar dna,

zaraz po mojej grupie badawczej.

Może widzicie nowe gatunki. Kto wie.

Trzeba zebrać próbki
i zająć się intensywnie systematyką.

Widzicie tu piękną kukurydzę morską.

Rosną na nich wężowidła.

Wyglądają jak macki
wychodzące z koralowca.

Niektóre koralowce składają się
z różnych form węglanu wapnia

i wyrastają z bazaltu tej wielkiej
podwodnej góry.

A te ciemne obiekty
to skamieniałe koralowce.

Dowiemy się o nich więcej,

kiedy cofniemy się w czasie.

W tym celu musimy
wyczarterować statek badawczy.

To James Cook, statek badawczy
klasy oceanicznej

zacumowany na Teneryfie.

Jest piękny, prawda?

Świetny, ale jeśli nie jesteś
świetnym marynarzem,

czasem wygląda tak.

To my, kiedy staramy się
nie stracić cennych próbek.

Wszyscy biegają dookoła,
ja mam straszną chorobę morską,

więc to nie zawsze świetna zabawa,
chociaż na ogół tak.

Musieliśmy stać się dobrymi kartografami.

Nie wszędzie można spotkać
taką obfitość koralowców.

Są na całym świecie, są głęboko,

ale naprawdę musimy znaleźć
właściwe miejsca.

Widzieliśmy właśnie mapę świata
z naniesioną trasą naszego rejsu

w zeszłym roku.

Trwał on siedem tygodni.

Sami zrobiliśmy te mapy,

jakieś 75 tysięcy kilometrów kwadratowych
dna oceanu w 7 tygodni,

a to tylko mały wycinek dna oceanu.

Podróżujemy z zachodu na wschód

po części oceanu, która wydaje się
nijaka w dużej skali,

jednak są tam góry wielkie jak Everest.

Na mapach, które robimy na pokładzie

osiągamy stumetrową rozdzielczość,

wystarczającą, żeby wyłapać obszary
do rozmieszczenia sprzętu,

ale nie dość dużą, by móc coś zobaczyć.

W tym celu musimy wysłać
zdalnie sterowane maszyny

jakieś pięć metrów ponad dno.

Dzięki temu mamy mapy
o średnicy metra i tysiące metrów w głąb.

Tu widzimy zdalnie sterowany statek,

podwodny statek badawczy.

Jest na nim szereg wielkich świateł,

są wysokiej jakości kamery, wysięgniki

i mnóstwo pudełeczek i fiolek na próbki.

To my podczas pierwszego zanurzenia
w czasie tego rejsu,

zanurzamy się w głębię oceanu.

Robimy to dość szybko, żeby inne statki

nie zakłóciły działania
statków badawczych.

Zanurzamy się i to są widoki,
których możecie się tam spodziewać.

To są gąbki, metrowej wielkości.

To pływająca strzykwa,
w zasadzie mały ślimak morski.

Obraz jest spowolniony.

Większość nagrań jest przyśpieszona,

bo wszystko zajmuje dużo czasu.

To znów piękna strzykwa.

Zwierzę, które zaraz nadpłynie
było dużą niespodzianką.

Nigdy czegoś takiego nie widziałam
i spotkało nas to znienacka.

Było to po 15 godzinach pracy
i wszyscy byliśmy trochę narwani,

i nagle ten ogromny potwór morski
zaczął się zbliżać.

To pyrosomida, inaczej
kolonijna forma osłonicy.

To nie tego szukaliśmy.

Szukaliśmy głębinowych koralowców.

Za chwilę zobaczycie jednego na zdjęciu.

Jest mały, ma jakieś 5 cm wysokości.

Składa się z węglanu wapnia,
a tu są jego macki,

poruszające się z prądem oceanu.

Taki organizm prawdopodobnie
żyje około stu lat.

Kiedy rośnie, wchłania
chemikalia z oceanu.

Ilość tych chemikaliów
zależy od temperatury,

zależy od pH, od składników odżywczych.

Jeśli uda nam się zrozumieć,
jak wnikają one w szkielet,

możemy się cofnąc, zebrać skamieliny

i odtworzyć wygląd oceanu z przeszłości.

Tu widzicie jak zbieramy te koralowce
przy pomocy systemu próżniowego

i wkładamy do pojemników.

Robimy to bardzo ostrożnie.

Niektóre z tych organizmów
żyją jeszcze dłużej.

To czarny koralowiec, Leiopathes,
na zdjęciu mojego kolegi

Brendana Roarka, około 500 m pod Hawajami.

Cztery tysiące lat to bardzo długo.

Jeśli przyjrzymy się gałązce
takiego koralowca...

to ma około 100 mikronów szerokości.

Brendan przeprowadził
analizy tego koralowca,

widzicie zaznaczenia,

i udało mu się pokazać,
że są to roczne przyrosty,

więc nawet 500 m w głąb oceanu

koralowce mogą rejestrować
sezonowe zmiany,

to dość imponujące.

Ale 4 tysiące lat nie wystarczy,

byśmy mogli cofnąć się
do ostatniego zlodowacenia.

Co w związku z tym?

Sięgamy po skamieliny.

Mój zespół badawczy
niezbyt mnie przez to lubi.

Wszędzie są ogromne rekiny,

pyrosomidy, pływające strzykwy,

wielkie gąbki,

a ja zmuszam wszystkich do zanurzenia się
na obszary martwych skamielin

i spędzania całych wieków
na przekopywaniu dna.

Zabieramy te koralowce
ze sobą i porządkujemy.

Każdy z nich jest w innym wieku,

więc jeśli dowiemy się, w jakim,

możemy zmierzyć chemiczne sygnały,

które pomogą nam zrozumieć

co działo się w przeszłości w oceanie.

Po lewej widzicie przekrój koralowca,

starannie go wypolerowałam
i sfotografowałam.

Po prawej ten sam fragment

umieściliśmy w reaktorze jądrowym,
zapoczątkowaliśmy rozszczep

i za każdym razem, kiedy następuje rozpad,

widać go w przekroju,
więc widzimy rozmieszczenie uranu.

Po co to robimy?

Uran jest pierwiastkiem
o złej sławie, ale go uwielbiam.

Rozpad pomaga nam poznać
współczynniki i daty

tego, co dzieje się w oceanie.

Może pamiętacie ze wstępu,

do tego chcemy dojść, myśląc o klimacie.

Używamy lasera do analizy uranu
i jednego z jego produktów,

toru, w koralowcach.

Pozwala nam to dokładnie
określić wiek skamielin.

Przy pomocy tej pięknej animacji
Oceanu Południowego

chcę zilustrować, jak używamy koralowców

żeby dojść do pradawnych
informacji o oceanie.

Na tej animacji Ryana Abernathey'a
widzicie gęstość wód powierzchniowych.

To tylko rok danych, a już widać,
jak dynamiczny jest Ocean Południowy.

To zawirowanie zaznaczone prostokątem,
Cieśnina Drake'a,

to jeden z najsilniejszych
prądów oceanicznych świata,

przepływający z zachodu na wschód.

Jest bardzo wzburzony,

bo przemieszcza się nad tymi
wielkimi górami podwodnymi.

Pozwala to na wymianę
CO2 i ciepła z atmosferą.

W zasadzie oceany oddychają
przez Ocean Południowy.

Zebraliśmy koralowce na całym obszarze
tej antarktycznej cieśniny

i znaleźliśmy coś zaskakującego
przez moje datowanie uranowe:

koralowce migrowały z południa na północ

podczas regresji
z glacjału do interglacjału.

Nie do końca wiemy, dlaczego,

ale być może ma to związek
ze źródłem pożywienia

lub zawartością tlenu w wodzie.

Postaram się zilustrować czego
dowiedzieliśmy się o klimacie

dzięki koralowcom z Oceanu Południowego.

Przemierzyliśmy podwodne góry,
zebraliśmy malutkie skamieniałe koralowce.

Tak to zilustrowałam.

Z analizy koralowców wynika,
że podczas glacjału

obszar w głębi Oceanu Południowego
był bardzo bogaty w węgiel

a wierzchnia warstwa miała małą gęstość.

To powstrzymuje dwutlenek węgla
przed ucieczką z oceanu.

Koralowce w średnim wieku

pokazały nam, że ocean wymieszał się
częściowo podczas zmiany klimatu.

To pozwala węglowi wydostać się z głębin.

Kiedy analizujemy koralowce
bardziej współczesne,

albo po prostu teraz tam się udamy

i zbadamy chemię koralowców,

zobaczymy, że zbliżamy się do momentu,
kiedy wymiana węgla jest możliwa.

W ten sposób skamieniałości koralowców

pomagają nam zrozumieć środowisko.

Chcę was zostawić z tym ostatnim slajdem.

To ujęcie z nagrania,
które wam pokazywałam.

To piękny ogród koralowców.

Nie spodziewaliśmy się nawet,
że znajdziemy rzeczy tak piękne.

To głębokość tysięcy metrów.

Są tam nowe gatunki.

To po prostu piękne miejsce.

Są tam skamieniałości,

nauczyłam was doceniać
skamieniałe koralowce,

które można tam znaleźć.

Następnym razem, kiedy będziecie mieć
szczęście lecieć nad oceanem

lub żeglować przez ocean,

pomyślcie - pod wodą są ogromne góry,

których nikt przedtem nie widział,

a tam piękne koralowce.

Dziękuję.

(Brawa)
angielski > polski: Why wildfires are necessary - Jim Schulz
General field: Nauki ścisłe
Detailed field: Leśnictwo/drewno
Tekst źródłowy - angielski
There was a time before our ancestors
smashed flint and steel together,

when they felt the cold
lack of fire in their lives.

But anthropologists theorize
that early hominids

relied on lightning to cause forest fires,

from which they could collect coals
and burning sticks.

Fire gave them the ability to cook food
and clear land,

and became central in many rituals
and traditions.

So instead of seeing forest fires
as an exclusively bad thing,

ancient humans may have learned
to appreciate them.

Yet, it wasn't just humans who
benefitted from these natural phenomena.

Even as they destroy trees,
fires also help the forest themselves,

however counterintuitive that seems.

In fact, several forest species,
such as select conifers,

need fire to survive.

But how can fire possibly create life
in addition to destroying it?

The answer lies in the way
that certain forests grow.

In the conifer-rich forests
of western North America,

lodgepole pines constantly seek the Sun.

Their seeds prefer to grow
on open sunny ground,

which pits saplings against each other
as each tries to get more light

by growing straighter and faster
than its neighbors.

Over time, generations of slender,
lofty lodgepoles

form an umbrella-like canopy
that shades the forest floor below.

But as the trees' pine cones mature
to release their twirling seeds,

this signals a problem
for the lodgepoles' future.

Very few of these seeds will germintate
in the cool, sunless shade

created by their towering parents.

These trees have adapted to this problem
by growing two types of cones.

There are the regular annual cones
that release seeds spontaneously,

and another type called serotinous cones,

which need an environmental trigger
to free their seeds.

Serotinous cones
are produced in thousands,

and are like waterproofed time capsules
sealed with resinous pitch.

Many are able to stay undamaged
on the tree for decades.

Cones that fall to the ground
can be viable for several years, as well.

But when temperatures get high enough,
the cones pop open.

Let's see that in action.

Once it's gotten started,
a coniferous forest fire

typically spreads something like this.

Flames ravage the thick understory
provided by species like douglas fir,

a shade-tolerant tree
that's able to thrive

under the canopy
of lodgepole pines.

The fire uses these smaller trees
as a step ladder

to reach the higher canopy
of old lodgepole pines.

That ignites a tremendous crown fire

reaching temperatures
of up to 2400 degrees Fahrenheit.

That's well more than the 115-140 degrees

that signal the moment
when serotinous seeds can be freed.

At those temperatures,
the cones burst open,

releasing millions of seeds,

which are carried by the hot air
to form new forests.

After the fire, carbon-rich soils
and an open sunlit landscape

help lodgepole seeds germinate quickly
and sprout in abundance.

From the death of the old forest
comes the birth of the new.

Fires are also important
for the wider ecosystem as a whole.

Without wildfires to rejuvenate trees,
key forest species would disappear,

and so would the many creatures
that depend on them.

And if a fire-dependent forest
goes too long without burning,

that raises the risk
of a catastrophic blaze,

which could destroy a forest completely,

not to mention people's homes and lives.

That's why forest rangers sometimes
intentionally start controlled burns

to reduce fuels in order to keep
the more dangerous wildfires at bay.

They may be frightening
and destructive forces of nature,

but wildfires are also vital

to the existence of healthy
boreal forest ecosystems.

By coming to terms with that,

we can protect ourselves from their
more damaging effects

while enabling the forests,
like the legendary phoenix,

to rise reborn from their own ashes.
Tłumaczenie pisemne - polski
Był taki czas, gdy nasi przodkowie
nie używali jeszcze krzesiwa,

kiedy odczuwali zimny brak ognia.

Jednak antropolodzy teoretyzują,
że wcześni hominidzi

polegali na błyskawicach
powodujących pożary lasu,

co dostarczało im węgla
i płonących gałęzi.

Ogień pozwolił im gotować
i oczyszczać grunt,

był również głównym obiektem
wielu rytuałów i tradycji.

Zamiast widzieć
w pożarach lasów samo zło,

starożytni mogli nauczyć się je doceniać.

W dodatku nie tylko ludzie czerpali
korzyść z tego naturalnego zjawiska.

Nawet jeśli niszczy drzewa,
ogień pomaga także samym lasom,

choć może to się wydawać nielogiczne.

Niektóre leśne gatunki,
jak niektóre drzewa iglaste,

potrzebują ognia, by przetrwać.

Ale jak niszcząc życie,
ogień jednocześnie może je dawać?

Odpowiedź można znaleźć w sposobie,
w jaki rosną niektóre lasy.

W bogatych w drzewa iglaste
lasach Ameryki Północnej

sosny wydmowe
nieustannie poszukują słońca.

Ich nasiona wolą kiełkować
na otwartym, słonecznym terenie,

gdzie podrosty odsuwają się od siebie.

Każdy próbuje dostać więcej światła
rosnąc szybciej i prościej od sąsiadów.

Z czasem pokolenia strzelistych
i wzniosłych sosen

tworzą baldachim
ocieniający leśne podłoże.

Ale gdy szyszki drzew dojrzewają,
aby wypuścić wirujące nasiona,

pojawia się problem dla przyszłości sosny.

Niewiele z tych nasion wykiełkuje
w chłodnym, bezsłonecznym cieniu,

stworzonym przez górujących rodziców.

Drzewa te zaadaptowały się
tworząc dwa rodzaje szyszek.

Oprócz zwykłych, corocznych szyszek,
które wypuszczają nasiona spontanicznie,

rośnie drugi rodzaj zamkniętych szyszek,

które potrzebują zewnętrznego impulsu,
aby uwolnić nasiona.

Tysiące takich szyszek

są jak wodoodporne kapsuły czasu
sklejone żywiczną smołą.

Wiele z nich spędza na drzewie
dziesiątki lat w nienaruszonej formie.

Te, które spadną na ziemię,
też mogą przeżyć kilka lat.

Ale kiedy temperatura wzrośnie
wystarczająco, szyszki otwierają się.

Zobaczmy to w akcji.

Kiedy już się zacznie,
pożar lasu iglastego

zazwyczaj szerzy się mniej więcej tak.

Płomienie dewastują podszycie lasu
złożone z gatunków jak jedlica zielona,

drzewo tolerujące cień,
które świetnie sobie radzi

pod baldachimem sosen.

Mniejsze drzewa służą ogniowi jak drabinka

do osiągnięcia wysokiego baldachimu
starych sosen wydmowych.

To roznieca olbrzymi pożar koron drzew

sięgający temperaturą
do 1315 stopni Celsjusza.

To o wiele więcej niż 46-60 stopni,

które sygnalizują moment, kiedy
nasiona mogą zostać uwolnione.

W tych temperaturach szyszki eksplodują,

uwalniając miliony nasion,

które unosi gorące powietrze,
aby uformować nowe lasy.

Po pożarze bogate w węgiel gleby
i otwarty, nasłoneczniony krajobraz

pomagają nasionom sosny
szybko wykiełkować i wzejść.

Wskutek śmierci starej puszczy
- rodzi się nowa.

Ogień jest też ważny dla szerszego
ekosystemu jako całości.

Bez pożarów lasu odmładzających drzewostan
kluczowe gatunki leśne zniknęłyby,

podobnie jak wiele stworzeń
od nich zależnych.

Gdy las zależny od ognia
zbyt długo nie doświadcza pożaru,

stwarza to ryzyko katastroficznej pożogi,

która mogłaby doszczętnie zniszczyć las,

a przy tym domy i ludzi.

Dlatego strażnicy leśni czasem celowo
wywołują kontrolowane pożary,

aby wypalić drewno stanowiące rozpałkę
dla niebezpiecznych pożarów.

To przerażające
i niszczycielskie siły natury,

ale pożary lasów są także niezbędne

dla istnienia zdrowych
ekosystemów lasów borealnych.

Godząc się z tym, można się chronić

przed ich bardziej niszczącymi skutkami,

jednocześnie pozwalając lasom,
jak mitycznemu feniksowi,

odrodzić się z własnych popiołów.
angielski > polski: The enchanting music of sign language
General field: Literatura/sztuka
Detailed field: Językoznawstwo
Tekst źródłowy - angielski
Interpreter: Piano, "p,"
is my favorite musical symbol.

It means to play softly.

If you're playing a musical instrument
and you notice a "p" in the score,

you need to play softer.

Two p's -- even softer.

Four p's -- extremely soft.

This is my drawing of a p-tree,

which demonstrates

no matter how many thousands
upon thousands of p's there may be,

you'll never reach complete silence.

That's my current definition of silence:

a very obscure sound.

I'd like to share a little bit

about the history
of American Sign Language, ASL,

plus a bit of my own background.

French sign language was brought
to America during the early 1800s,

and as time went by,
mixed with local signs,

it evolved into the language
we know today as ASL.

So it has a history of about 200 years.

I was born deaf,

and I was taught to believe
that sound wasn't a part of my life.

And I believed it to be true.

Yet, I realize now
that that wasn't the case at all.

Sound was very much a part of my life,

really, on my mind every day.

As a Deaf person living
in a world of sound,

it's as if I was living
in a foreign country,

blindly following its rules,
customs, behaviors and norms

without ever questioning them.

So how is it that I understand sound?

Well, I watch how people
behave and respond to sound.

You people are like my loudspeakers,
and amplify sound.

I learn and mirror that behavior.

At the same time,
I've learned that I create sound,

and I've seen how people respond to me.

Thus I've learned, for example ...

"Don't slam the door!"

"Don't make too much noise when
you're eating from the potato-chip bag!"

(Laughter)

"Don't burp,

and when you're eating,

make sure you don't scrape
your utensils on the plate."

All of these things
I term "sound etiquette."

Maybe I think about sound etiquette

more than the average hearing person does.

I'm hyper-vigilant around sound.

And I'm always waiting
in eager nervous anticipation

around sound, about what's to come next.

Hence, this drawing.

TBD, to be decided.

TBC, to be continued.

TBA, to be announced.

And you notice the staff --

there are no notes contained in the lines.

That's because the lines
already contain sound

through the subtle smudges and smears.

In Deaf culture,
movement is equivalent to sound.

This is a sign for "staff" in ASL.

A typical staff contains five lines.

Yet for me, signing it
with my thumb sticking up like that

doesn't feel natural.

That's why you'll notice in my drawings,
I stick to four lines on paper.

In the year 2008, I had the opportunity
to travel to Berlin, Germany,

for an artist residency there.

Prior to this time,
I had been working as a painter.

During this summer, I visited
different museums and gallery spaces,

and as I went from one place to the next,

I noticed there was no visual art there.

At that time, sound was trending,
and this struck me ...

there was no visual art,

everything was auditory.

Now sound has come into my art territory.

Is it going to further
distance me from art?

I realized that doesn't
have to be the case at all.

I actually know sound.

I know it so well

that it doesn't have to be something
just experienced through the ears.

It could be felt tactually,

or experienced as a visual,

or even as an idea.

So I decided to reclaim ownership of sound

and to put it into my art practice.

And everything that I had been
taught regarding sound,

I decided to do away with and unlearn.

I started creating a new body of work.

And when I presented this
to the art community,

I was blown away with the amount
of support and attention I received.

I realized:

sound is like money,

power, control --

social currency.

In the back of my mind, I've always felt
that sound was your thing,

a hearing person's thing.

And sound is so powerful

that it could either
disempower me and my artwork,

or it could empower me.

I chose to be empowered.

There's a massive culture
around spoken language.

And just because I don't use
my literal voice to communicate,

in society's eyes
it's as if I don't have a voice at all.

So I need to work with individuals
who can support me as an equal

and become my voice.

And that way, I'm able to maintain
relevancy in society today.

So at school, at work and institutions,

I work with many
different ASL interpreters.

And their voice becomes
my voice and identity.

They help me to be heard.

And their voices hold value and currency.

Ironically, by borrowing out their voices,

I'm able to maintain
a temporary form of currency,

kind of like taking out a loan
with a very high interest rate.

If I didn't continue this practice,

I feel that I could just
fade off into oblivion

and not maintain
any form of social currency.

So with sound as my new art medium,

I delved into the world of music.

And I was surprised to see
the similarities between music and ASL.

For example,

a musical note

cannot be fully captured
and expressed on paper.

And the same holds true
for a concept in ASL.

They're both highly spatial
and highly inflected --

meaning that subtle changes

can affect the entire meaning

of both signs and sounds.

I'd like to share with you
a piano metaphor,

to have you have a better
understanding of how ASL works.

So, envision a piano.

ASL is broken down into
many different grammatical parameters.

If you assign a different parameter
to each finger as you play the piano --

such as facial expression, body movement,

speed, hand shape and so on,

as you play the piano --

English is a linear language,

as if one key is being pressed at a time.

However, ASL is more like a chord --

all 10 fingers need
to come down simultaneously

to express a clear concept or idea in ASL.

If just one of those keys
were to change the chord,

it would create a completely
different meaning.

The same applies to music
in regards to pitch, tone and volume.

In ASL, by playing around with these
different grammatical parameters,

you can express different ideas.

For example, take the sign TO-LOOK-AT.

This is the sign TO-LOOK-AT.

I'm looking at you.

Staring at you.

(Laughter)

(Laughter)

Oh -- busted.

(Laughter)

Uh-oh.

What are you looking at?

Aw, stop.

(Laughter)

I then started thinking,

"What if I was to look at ASL
through a musical lens?"

If I was to create a sign
and repeat it over and over,

it could become
like a piece of visual music.

For example, this is the sign for "day,"

as the sun rises and sets.

This is "all day."

If I was to repeat it and slow it down,

visually it looks like a piece of music.

All ... day.

I feel the same holds true
for "all night."

"All night."

This is ALL-NIGHT,
represented in this drawing.

And this led me to thinking
about three different kinds of nights:

"last night,"

"overnight,"

(Sings) "all night long."

(Laughter)

I feel like the third one has
a lot more musicality than the other two.

(Laughter)

This represents how time
is expressed in ASL

and how the distance from your body
can express the changes in time.

For example,

1H is one hand, 2H is two hand,

present tense happens closest
and in front of the body,

future is in front of the body
and the past is to your back.

So, the first example
is "a long time ago."

Then "past,"

"used to"

and the last one, which is my favorite,

with the very romantic
and dramatic notion to it,

"once upon a time."

(Laughter)

"Common time"

is a musical term

with a specific time signature
of four beats per measure.

Yet when I see the word "common time,"

what automatically comes to mind for me
is "at the same time."

So notice RH: right hand, LH: left hand.

We have the staff
across the head and the chest.

[Head: RH, Flash claw]

[Common time]

[Chest: LH, Flash claw]

I'm now going to demonstrate
a hand shape called the "flash claw."

Can you please follow along with me?

Everybody, hands up.

Now we're going to do it
in both the head and the chest,

kind of like "common time"
or at the same time.

Yes, got it.

That means "to fall in love"
in International [Sign].

(Laughter)

International [Sign], as a note,

is a visual tool to help communicate

across cultures and sign languages
around the world.

The second one I'd like
to demonstrate is this --

please follow along with me again.

And now this.

This is "colonization" in ASL.

(Laughter)

Now the third --

please follow along again.

And again.

This is "enlightenment" in ASL.

So let's do all three together.

"Fall in love,"

"colonization"

and "enlightenment."

Good job, everyone.

(Laughter)

Notice how all three signs
are very similar,

they all happen at the head and the chest,

but they convey quite different meanings.

So it's amazing to see
how ASL is alive and thriving,

just like music is.

However, in this day and age,

we live in a very audio-centric world.

And just because ASL has no sound to it,

it automatically holds no social currency.

We need to start thinking harder
about what defines social currency

and allow ASL to develop
its own form of currency --

without sound.

And this could possibly be a step
to lead to a more inclusive society.

And maybe people will understand

that you don't need
to be deaf to learn ASL,

nor do you have to be hearing
to learn music.

ASL is such a rich treasure

that I'd like you
to have the same experience.

And I'd like to invite you
to open your ears,

to open your eyes,

take part in our culture

and experience our visual language.

And you never know,

you might just fall in love with us.

(Applause)

Thank you.

Denise Kahler-Braaten: Hey, that's me.

(Applause)
Tłumaczenie pisemne - polski
Tłumaczka: Piano, "p"
to mój ulubiony symbol muzyczny.

Oznacza: grać cicho.

Jeśli grając na jakimś instrumencie
zobaczysz na pięciolinii znak "p",

to znaczy, że masz grać ciszej.

Dwa"p" oznaczają - jeszcze ciszej.

Cztery "p" - bardzo, bardzo cicho.

To jest mój wykres "p",

który pokazuje,

że nie ważne, ile tysięcy "p"
pojawi się na pięciolinii,

nigdy nie osiągniemy zupełnej ciszy.

Oto moja definicja ciszy:

bardzo zduszony dźwięk.

Chciałabym opowiedzieć wam

o historii ASL - Amerykańskiego
Języka Migowego

i trochę o mnie samej.

Francuski język migowy
pojawił się w USA na początku XIX w.

Na przestrzeni czasu przenikał
się z lokalnym językiem migowym,

w końcu tworząc ASL, jaki znamy dziś.

Jego historia ma więc około 200 lat.

Od urodzenia jestem niesłysząca

i nauczono mnie, że dźwięk
nie jest częścią mojego życia.

Uwierzyłam w to.

Ale teraz już wiem, że to nieprawda.

Dźwięk był w moim życiu od zawsze,

myślałam o nim każdego dnia.

Życie osboby niesłyszącej
w świecie dźwięków

jest jak życie w obcym kraju,

według zasad, tradycji, zachowań i norm

nie kwestionując ich.

Jak mogę zrozumieć dźwięk?

Obserwuję ludzi, ich
zachowanie i reakcje na dźwięki.

Ludzie są moimi głośnikami,
wzmacniają dla mnie dźwięk.

Uczę się od nich i naśladuję ich.

Zrozumiałam też, że sama wydaję dźwięki

i widzę, jak ludzie na nie reagują.

Nauczyłam się na przykład:

"Nie trzaskaj drzwiami!".

"Nie szeleść paczką, kiedy jesz chipsy!".

(Śmiech)

"Nie bekaj,

a podczas jedzenia

nie zgrzytaj sztućcami po talerzu!".

Wszystkie te rzeczy nazywam
dźwiękowym savoir-vivre.

Pewnie myślę o tym więcej,

niż przeciętna słysząca osoba.

Jestem na to bardzo wyczulona.

Zawsze nerwowo czekam na to,

jaką reakcję wywoła dźwięk.

Stąd ten rysunek.

TBD: do ustalenia.

TBC: ciąg dalszy nastąpi.

TBA: zostanie ogłoszone.

Zauważcie, że na pięciolinii

nie ma żadnych nut.

To dlatego, że linie zawierają już dźwięk.

To te delikatne plamy i rozmycia.

W kulturze ludzi niesłyszących
ruch jest równoznaczny z dźwiękiem.

Oto znak oznaczający pięciolinię w ASL.

Zwykle pięciolinia
składa się z pięciu linii.

Jednak miganie tego znaku
z kciukiem do góry

wydaje mi się nienaturalne.

Dlatego na moich rysunkach
też są zawsze tylko cztery linie.

W 2008 roku pojechałam do Berlina

na staż artystyczny.

Wcześniej byłam malarką.

Podczas tego lata odwiedzałam
różne muzea i galerie.

Kiedy je zwiedzałam, zauważyłam,

że nie ma w nich wcale sztuk wizualnych.

W tym czasie to dźwięk był modny.
To mnie uderzyło...

Żadnej sztuki wizualnej,

wszędzie tylko dźwięk.

Dźwięk wchodzi więc na teren mojej sztuki.

Czy to mnie bardziej od niej oddzieli?

Zdałam sobie sprawę,
że wcale nie musi tak być.

Przecież znam dźwięk.

Wystarczająco, żeby wiedzieć,

że nie doświadczamy go tylko przez uszy.

Możemy go dotknąć,

możemy go oglądać,

możemy myśleć o nim jako idei.

Postanowiłam więc przywrócić
sobie prawo do dźwięku

i włączyć go w moją sztukę.

Wiedziałam, że muszę zapomnieć
wszystko, co wiedziałam o dźwięku,

oduczyć się tego.

Zaczęłam tworzyć nowe dzieła.

Kiedy pokazałam je społeczności artystów,

byłam oszołomiona zainteresowaniem
i wsparciem, jakie otrzymałam.

Uświadomiłam sobie, że

dźwięk jest jak pieniądze:

daje władzę i kontrolę.

Jest społeczną walutą.

Podświadomie byłam przekonana,
że dźwięk to wasza sprawa,

ludzi słyszących.

Jest on na tyle potężną siłą,

że może albo zupełnie pozbawić
mnie i moją sztukę znaczenia,

albo dodać mi siły.

Wybrałam to drugie wyjście.

Wokół języka mówionego
tworzy się gigantyczna kultura.

Według społeczeństwa skoro
nie używam swojego głosu dosłownie,

to tak, jakbym w ogóle go nie miała.

Dlatego współpracuję z ludźmi,
którzy traktują mnie jak równą sobie

i stają się moim głosem.

W ten sposób mogę sobie
zapewnić pozycję w społeczeństwie.

Zatem w szkole, w pracy, w urzędach

współpracuję z tłumaczami języka migowego.

Ich głos staje się moim
głosem. Moją tożsamością.

Sprawiają, że mogę być słyszana.

Ich głosy mają wartość, są walutą.

Jak na ironię, pożyczając sobie ich głosy

dysponuję pewną formą tymczasowej waluty.

To trochę jak zaciągnięcie
wysoko oprocentowanej pożyczki.

Myślę, że jeśli zerwałabym te kontakty,

wszyscy by o mnie zapomnieli

i nie mogłabym utrzymać
żadnej społecznej waluty.

Dźwięk stał się więc moim
nowym sposobem wyrazu,

który przeniósł mnie w świat muzyki.

Zaskoczyło mnie, jak bardzo muzyka
podobna jest do języka migowego.

Na przykład:

nuta

nie może być w pełni
uchwycona i wyrażona na papierze.

Podobnie jest z językiem migowym.

Mają ogromny potencjał przestrzenny

i są fleksyjne,

to znaczy, że niewielkie zmiany

mogą mieć wpływ na znaczenie
zarówno znaków, jak i dźwięków.

Chciałabym opowiedzieć wam
o metaforze pianina,

żeby lepiej zilustrować
jak działa język migowy.

Wyobraźcie sobie pianino.

ASL składa się z wielu
zasad gramatycznych.

Jeśli każdą z tych zasad przypiszemy
do jednego palca grającego na pianinie,

np: wyraz twarzy, ruchy ciała,

prędkość, kształt dłoni itp.,

jak kiedy gramy na pianinie...

Angielski jest językiem linearnym,

to jakby naciskać jeden
klawisz po drugim - po kolei.

ASL jest za to jak akord:

wszystkie 10 palców
musi grać jednocześnie,

żeby jasno wyrazić znaczenie idei.

Jeśli choć jeden klawisz zmieni akord,

otrzymamy zupełnie inne znaczenie.

To samo odnosi się do muzyki:
jej tonacji, brzmienia, głośności.

Zmieniając poszczególne
parametry gramatyczne ASL

można wyrażać różne znaczenia.

Na przykład znak "patrzeć na".

To znak oznaczający "patrzeć na".

Patrzę na was.

Gapię się na was.

(Śmiech)

Mhm.

(Śmiech)

Ups, macie mnie.

(Śmiech)

Ups.

Na co się tak patrzysz?

Och, przestań.

(Śmiech)

Pomyślałam więc:

"A gdyby tak spojrzeć na
ASL przez pryzmat muzyki?".

Gdybym stworzyła znak
i powtarzała go w kółko,

mógłby się stać wizualną muzyką.

Na przykład znak oznaczający "dzień".

Słońce wstaje i zachodzi.

To jest "cały dzień".

Jeśli go powtórzę i wykonam wolniej,

to wygląda jak fragment muzyki.

Cały... dzień.

To samo można
zrobić ze znakiem "cała noc".

"Cała noc".

Oto "cała noc" jako rysunek.

Zaczęłam myśleć o trzech różnych
wyrażeniach związanych z nocą:

"wczorajsza noc",

"całonocny",

(Śpiewa) "all night long".

(Śmiech)

Czuję, że ostatnie jest
bardziej melodyjne niż pozostałe.

(Śmiech)

To jest ilustracja tego, jak czas
wyrażany jest w ASL

i jak odległość od twojego
ciała wyraża zmiany w czasie.

Na przykład

dłoń to 1 godzina, 2 dłonie - 2 godziny.

Czas teraźniejszy dzieje się
najbliżej ciała i z przodu,

przyszłość - z przodu,
a przeszłość - ku tyłowi.

To, na przykład, znaczy "dawno".

To: "przeszły",

"już nie",

a to, mój ulubiony znak,

trochę romantyczny i bardzo ekspresyjny:

"dawno, dawno temu".

(Śmiech)

Takt parzysty, w angielskim "wspólny czas"
to termin muzyczny,

na oznaczenie metrum na cztery czwarte.

Ale kiedy ja widzę to słowo,

od razu kojarzy mi się
z wyrażeniem "w tym samym czasie".

Zobaczcie - RH: prawa ręka, LH: lewa ręka.

2 pięciolinie: na wysokości
twarzy i klatki piersiowej.

[Twarz: RH, pięść]

[Takt parzysty]

[Klatka: LH, otwarta pięść]

Pokażę wam teraz gest "otwarta pięść".

Możecie go zrobić razem ze mną?

Podnieście ręce do góry.

Teraz dwie dłonie, przed twarzą
i przed klatką piersiową,

tak jak "takt parzysty"
albo "w tym samym czasie".

Ok, super.

To znaczy "zakochać się"
w międzynarodowym języku migowym.

(Śmiech)

Międzynarodowy język migowy, jak nuty,

to wizualny sposób komunikacji

między kulturami i językami
migowymi na całym świecie.

Chcę wam pokazać kolejny znak.

Powtarzajcie za mną.

A teraz tak.

To znaczy "kolonizacja" w ASL.

(Śmiech)

I jeszcze jeden.

Powtarzajcie za mną.

I jeszcze raz.

To znaczy "oświecenie" w ASL.

Powtórzmy razem wszystkie trzy.

"Zakochać się",

"kolonizacja",

"oświecenie".

Świetnie wam poszło.

(Śmiech)

Widzicie, jak podobne
są do siebie te znaki?

Migamy je przed twarzą i klatką piersiową,

ale mają zupełnie inne znaczenia.

ASL jest żywym organizmem
i ciągle się rozwija,

zupełnie jak muzyka.

Ale w dzisiejszym,
skupionym na dźwięku świecie,

ASL, który nie używa dźwięków,

nie jest społeczną walutą.

Musimy się zastanowić nad
tym, czym jest społeczna waluta,

żeby pozwolić językowi migowemu
rozwinąć własną wartość,

nawet bez dźwięku.

Myślę, że to może być krok
ku bardziej otwartemu społeczeństwu.

Może ludzie zrozumieją,

że nie muszą być głusi,
żeby uczyć się języka migowego,

tak jak nie muszą słyszeć,
żeby rozumieć muzykę.

Język migowy jest wielkim skarbem

i chciałabym, żebyście
wszyscy mogli go odkryć.

Zapraszam was:

otwórzcie uszy,

otwórzcie oczy,

wejdźcie w naszą kulturę

i doświadczcie naszego wizualnego języka.

I kto wie,

może się w nas zakochacie.

(Brawa)

Dziękuję.

Denise Kahler-Braaten: To ja.

(Brawa)
angielski > polski: How whales breathe, communicate ... and fart with their faces - Joy Reidenberg
General field: Nauki ścisłe
Detailed field: Zoologia
Tekst źródłowy - angielski
Hi, everybody!

I am a comparative anatomist.

A comparative anatomist is someone
who studies the structure of the body

of lots of different animals.

And my favorite animals are whales.

I like to study whales
because they're so interesting.

They've adapted to a unique environment
of living in the water.

And what I'm going to tell you
about is how whales make sounds

by basically farting with their face.

You know that they do this farting thing
with their blowhole;

they blow out air like that,

but they also use air
in lots of other ways.

They use it for sound production,
which is what I'll focus on,

but I also study other things
they do with air,

like keep it out of their bloodstream
so they don't get bubbles,

which is what happens
to human scuba divers

when they get decompression sickness.

But I'd like to start with the story

of how these animals make
these farting noises,

and that story begins with understanding
how hard it is to look at whales,

because they live underwater
and they're really big,

so they're hard animals to study.

And in this picture --
you see that animal in the middle?

That's a baby whale
and it's already the size of a bus!

When you look at whales,
start with the top of their head

because their nose
is on the top of their head,

kind of like a built-in snorkel.

They breathe through that
because they're mammals

and mammals breathe air.

Their nose can be opened and closed,

as if you were to pinch it like this.

You can see it's open in the bottom frame,
where the red arrows are.

But not all whales have two nostrils.

Whales include the groups
of dolphins and porpoises,

and dolphins and porpoises,
the small whales,

have only one nostril
on the top of their head,

and they open and close that nostril

by taking what is essentially
an upper lip, like this,

and turning it back
over their nose, like this.

That's how they open and close their nose.

So when they make sounds,

what they're basically
doing is a raspberry,

(Makes raspberry sound)
which is kind of like a fart, right?

Or up in New York,
we call it a Bronx cheer.

And the way they do that

is by taking that big,
fatty structure of a big fat lip,

which, as you can see
here in this picture,

which is a cut through the middle
of a dolphin's head,

that big fat lip is that big
yellow portion there,

and they roll it back and forth
over the top of their nose

so that they vibrate it,

kind of like when you let
the air out of a balloon

and it makes that weird vibration sound.

So this is what it sounds like
when they make their noise:

(Vibration noise)

Hear it? He'll do it again
when he faces the camera.

(Vibration noise)

Sounds like it's farting underwater.

What that dolphin is actually doing,
though, is echolocation,

which is making these series of pulses,

and it uses it like a bat uses sonar.

Well, a bat uses radar,
but when it's underwater it's sonar,

so this animal is using sonar
to see its world in sound.

Trying to understand how this works,
you have to look at it

as if you were looking at the amplifier
speakers of a sound system.

The small-toothed whales
are basically the "tweeters,"

and the sound is coming
from that little nose

that's moving back and forth
and coming out of their forehead.

But the big whales
are kind of like the "woofers,"

the big speakers that you have
in an amplifier system.

And what's happening is their sound
is coming out of the throat.

So if you tried to make
sound like a whale --

make a sound right now, and go, "ahhhhhh."

OK, now put your hand on your throat,
on your Adam's apple.

You feel that vibration right there?

That is lost energy for you,

because that's not
how you communicate to everybody.

You do it out of the mouth.

But if you open your mouth underwater,
no one will hear you.

You have to be able to take this energy
and amplify it through the water.

That's what whales do.

And when you hear their sound --

(Squeaking sound)

it's kind of like when you squeak
the air out of a balloon.

So they get a lot of squeaky noises,

but they also have this sound:

(Vibrating sound)

It sounds like it's farting, doesn't it?

It's like it's got this giant
whoopee cushion in its throat.

So, how do you know
that's what a whale is doing?

Well, we study whales that come
to us from strandings.

These are animals that die on the beach.

Small whales like dolphins
and porpoises are easy;

we can take them to the lab.

But the big whales -- we've got
to bring the lab to the whale.

And this is what that looks like.

I'm the one in the middle
with the red hat.

I'm not a very tall person,

so you can see how big
this whale was compared to me.

The whale is 65 feet long.

And my scalpel is this little tool
on the side here.

It basically looks like a hockey stick
with a blade on the end of it.

And doing a dissection of a whale
is a very difficult process.

You literally have to get into your work.

It's kind of like a giant
bloody construction zone.

You're wearing a hard hat,

you're working with heavy machinery.

In this case, by the way,

that's just the voice box of a blue whale.

Just the voice box.

I'm only five feet tall --
you can see it's like 12 feet long.

How do we know what's going on?

Well, we look at the voice box, or larynx,

and we see -- this is from a baby
whale so it's much smaller.

You see this little u-shaped thing
I've outlined in blue.

That's the part that's vibrating.

It's kind of like our vocal folds.

When I put my hand in there,
where that blue sleeve is,

you can see there's a sack underneath it.

That's the whoopee cushion.

That's the air bubble or the balloon.

So what these animals are doing --

and you can see, there's this big
black balloon in the throat,

where the digestive tract,
which is in blue,

meets the breathing tract,
which is in light blue,

and right in the middle
is that black sack.

These animals are using
that sack to make these sounds.

And so they vibrate that and send it out.

Small-toothed whales also have air sacks;
they're all over their heads,

so it's like they're airheads.

They use this to capture
as much air as they can

to take down with them
when they're diving,

because when you dive, pressures increase,

and that decreases the volume
of air you have available.

But more importantly,

having that sack allows them
to recycle the air that they're using,

because air is a precious commodity.

You don't want to have to go
back up to the surface to get more.

So when you make a sound underwater,
if you're a whale --

let's hear you start making
a sound, go "ahhhh."

But whales keep their mouths
closed, so go "ahhhmm."

(Audience makes noise)

You're all humming, right?

But whales keep their nose
closed and go, "mmmm."

(Makes noise)

What happened?

You can't make the sound anymore
once you close your nose

because you've pressurized the system.

Whales, by having air sacks, keep
themselves from pressurizing the system,

which means the air continues to flow,

and so if you had a bag
on the end of your nose,

you'd be able to make
air continue to flow.

So I hope you've enjoyed that.

That's what a comparative anatomist
does for a living.

We study the structure of these animals.

We try to mimic it; we apply it
back to the human situation,

maybe making new technologies
for protective devices

or maybe even making
new treatments for medicines

for people's diseases who mimic
these weird environments.

So I hope you enjoyed that. Thank you.

(Applause)
Tłumaczenie pisemne - polski
Witajcie!

Jestem anatomem porównawczym,

czyli naukowcem badającym budowę ciała

wielu różnych zwierząt.

Moimi ulubieńcami są wieloryby.

Lubię je badać, bo są bardzo interesujące.

Zaadaptowały się do wyjątkowego
środowiska wodnego.

Chcę wam opowiedzieć,
jak wieloryby wydają dźwięki,

"puszczając bąki" paszczą.

Wiecie, że robią coś podobnego nozdrzami,

wypuszczając powietrze,

ale używają też powietrza
na wiele innych sposobów,

na przykład do produkcji dźwięku,
i na tym się skupię.

Ale badam, co jeszcze
potrafią zrobić z powietrzem,

na przykład pozbyć się go z krwi,
żeby nie tworzyły się pęcherzyki,

co przytrafia się nurkom,
kiedy dostają choroby dekompresyjnej.

Chciałabym zacząć od tego,

jak te zwierzęta wydają
"prukające" odgłosy,

Na początku trzeba zrozumieć,
jak trudno jest obserwować wieloryby,

bo żyją pod wodą i są naprawdę wielkie,

więc niełatwo je badać.

Widzicie to zwierzę na środku zdjęcia?

To młode wieloryba,
a już jest wielkości autobusu!

Kiedy patrzycie na wieloryba,
zacznijcie od czubka głowy,

bo tam znajdują się otwory nosowe,

jak wbudowana rurka do nurkowania.

Oddychają w ten sposób
powietrzem, bo są ssakami.

Otwory nosowe otwierają się i zamykają,

jakbyście je tak ściskali.

U dołu widać, jak są otwarte,
tam, gdzie czerwone strzałki.

Ale nie wszystkie walenie
mają dwa nozdrza.

Walenie obejmują grupy
delfinów i morświnów,

czyli małych waleni

mających tylko jedno nozdrze
na czubku głowy,

które otwierają i zamykają,

używając tego, co w zasadzie
jest ich górną wargą,

cofając ją w stronę nozdrza w ten sposób.

Tak właśnie je otwierają i zamykają.

Odgłosy, jakie wydają,

to właściwie prychanie,

(Odgłos prychania)

co brzmi jak "puszczanie bąków",

W Nowym Jorku nazywamy to "Bronx cheer".

Robią to za pomocą
grubej tkanki tłuszczowej

tej dużej i tłustej "wargi",

która, jak widzicie na obrazku,

przekroju podłużnym głowy delfina,

zaznaczona jest na żółto,

którą wałkują w przód i w tył
nad czubkiem nozdrza,

tak, że wibruje,

jak przy wypuszczaniu powietrza z balona,

wydając dziwny wibrujący dźwięk.

Tak to brzmi, kiedy wydają odgłos:

(Wibrujący odgłos).

Słyszycie? Zrobi to znów,
zwracając się do kamery.

(Wibrujący odgłos)

Brzmi jak "puszczenie bąków" pod wodą.

Ten delfin tak naprawdę
stosuje echolokację,

wytwarza serię drgań,

i używa jej jak nietoperz sonaru.

Wprawdzie nietoperz używa radaru,
ale pod wodą to sonar,

więc to zwierzę używa sonaru,
żeby "zobaczyć" świat dźwiękami.

Żeby zrozumieć, jak to działa,
trzeba na to spojrzeć tak,

jak na wzmacniacz dźwięku.

Małe zębowce są jak głośnik wysokotonowy.

Dźwięk wydobywa się
z małego otworu nosowego,

który rusza się w przód i w tył,
i wychodzi z czoła.

Ale duże walenie są jak głośnik basowy,

duży głośnik z systemu wzmacniającego.

Ich dźwięk wydobywa się z gardła.

Gdybyście chcieli spróbować
wydać dźwięk jak wieloryb,

zróbcie tak: "aaaaa...".

Przyłóżcie dłoń do szyi, do jabłka Adama.

Czujecie wibrację?

Tracicie tylko energię,

bo nie tak się porozumiewacie.

Robicie to przez usta.

Ale jeśli otworzycie usta pod wodą,
nikt was nie usłyszy.

Musicie być w stanie wzmocnić tę energię,
żeby była słyszalna w wodzie.

Tak robią wieloryby.

Kiedy słyszycie ich głos,

(Skrzeczący odgłos)

to jak skrzeczący dźwięk
puszczanego powietrza z balonu.

Walenie wydają różne skrzeczące odgłosy,

ale wydają też ten dźwięk:

(Wibrujący dźwięk)

Brzmi jak "puszczanie bąków"?

Jakby miał w gardle
wielką poduszkę pierdziuszkę .

Skąd wiadomo, że to odgłos wieloryba?

Badamy wieloryby,
które osiadły na mieliźnie.

To te zwierzęta, które umierają na plaży.

Małe walenie, jak delfiny i morświny,
można zabrać do laboratorium.

Ale przy dużych waleniach,
musimy przynieść laboratorium do nich.

Tak to wygląda.

Jestem pośrodku, w czerwonej czapce.

Nie jestem zbyt wysoka.

Widzicie, jak wielki był ten wieloryb
w porównaniu do mnie.

Miał prawie 20 metrów.

To małe narzędzie z boku, to mój skalpel.

Wygląda jak kij do hokeja
z ostrzem na końcu.

Wykonanie dysekcji wieloryba
to bardzo trudny proces.

Trzeba dosłownie zagłębić się w pracy.

To jak ogromny, krwawy plac budowy.

Nosisz kask,

pracujesz z ciężką maszynerią.

W tym przypadku

to tylko krtań płetwala błękitnego.

Tylko krtań.

Mam tylko 152 cm wzrostu,
a jego krtań ma ponad 3,5 metra.

Skąd wiemy, co się dzieje?

Patrzymy na krtań

i widzimy, że ta należy do młodego,
więc jest dużo mniejsza.

Widzicie tę część w kształcie "U",
zaznaczoną na niebiesko.

To ta część wibruje.

Jak nasze struny głosowe.

Kiedy wkładam tam rękę,
gdzie ten niebieski rękaw,

możecie zobaczyć,
że pod spodem jest worek.

To poduszka pierdziuszka.

To pęcherz powietrza albo balon.

Co te zwierzęta robią...

Widzicie ten duży, czarny balon w gardle,

gdzie przewód pokarmowy, granatowy kolor,

spotyka się z drogami
oddechowymi, jasnoniebieski,

a pośrodku jest czarny worek.

Walenie używają go do wydawania odgłosów.

Wibrują nim i wysyłają dźwięki.

Małe zębowce też mają worki powietrzne
w różnych miejscach na głowie,

worki, do których łapią
jak najwięcej powietrza,

żeby mieć zapas, kiedy nurkują,

bo wtedy ciśnienie wzrasta,

co zmniejsza objętość
dostępnego powietrza.

Ale, co ważniejsze,

posiadanie worka pozwala
na ponowne użycie powietrza,

które jest cennym towarem.

Nie chcesz wracać
na powierzchnię po więcej.

Kiedy wydajesz dźwięk pod wodą,
jeśli jesteś wielorybem,

zróbcie: "aaaa".

Wieloryby mają zamknięty pysk,
zróbcie: "ammm".

(Publiczność wydaje odgłos)

Wszyscy buczycie.

Wieloryby zamykają nozdrza
i robią: "mmmm".

(Próbuje wydać dźwięk)

Co się stało?

Nie możecie wydać odgłosu
z zamkniętym nosem,

bo doszło do zwiększenia ciśnienia.

Dzięki workom powietrznym,
u wielorybów nie podnosi się ciśnienie,

czyli powietrze nadal przepływa.

Gdybyście mieli worek
na końcu jamy nosowej,

też moglibyście utrzymać jego przepływ.

Mam nadzieję, że wam się podobało.

Tak anatomowie porównawczy
zarabiają na życie.

Studiujemy budowę tych zwierząt.

Próbujemy ją naśladować,
szukamy zastosowań w ludzkim życiu,

stosując nowe technologie
do tworzenia mechanizmów ochronnych

czy nowych sposobów leczenia chorób,

które imitują te dziwne środowiska.

Mam nadzieję, że wam się podobało.

Dziękuję.

(Brawa)
angielski > polski: What is abstract expressionism? - Sarah Rosenthal
General field: Literatura/sztuka
Detailed field: Sztuka, rękodzieło, malarstwo
Tekst źródłowy - angielski
If you visit a museum with a collection
of modern and contemporary art,

you're likely to see works that sometimes
elicit the response,

"My cat could make that,
so how is it art?"

A movement called Abstract Expressionism,
also known as the New York School,

gets this reaction particularly often.

Abstract Expressionism started in 1943

and developed after the end of
World War II.

It's characterized by large,
primarily abstract paintings,

all-over compositions
without clear focal points,

and sweeping swaths of paint
embodying and eliciting emotions.

The group of artists who are considered
Abstract Expressionists

includes Barnett Newman
with his existential zips,

Willem de Kooning, famous
for his travestied women,

Helen Frankenthaler,
who created soak-stains,

and others.

But perhaps the most famous, influential,
and head-scratching one

was Jackson Pollock.

Most of his paintings
are immediately recognizable.

They feature tangled messes
of lines of paint

bouncing around in every direction
on the canvas.

And sure, these fields of chaos are big
and impressive,

but what's so great about them?

Didn't he just drip the paint at random?

Can't anyone do that?

Well, the answer to these questions
is both yes and no.

While Pollock implemented a technique
anyone is technically capable of

regardless of artistic training,

only he could have made his paintings.

This paradox relates to his work's roots

in the Surrealist automatic drawings
of André Masson and others.

These Surrealists supposedly drew
directly from the unconscious

to reveal truths hidden
within their minds.

Occasionally, instead of picturing
something and then drawing it,

they let their hands move automatically

and would later tease out familiar figures
that appeared in the scribbles.

And after Pollock moved away
from representation,

he made drip, or action, paintings
following a similar premise,

though he developed a signature technique

and never looked for images or messages
hidden in the works.

First, he took the canvas off of the easel
and laid it on the floor,

a subversive act in itself.

Then, in a controlled dance, he stepped
all around the canvas,

dripping industrial paint onto it
from stirrers and other tools,

changing speed and direction

to control how the paint
made contact with the surface.

These movements,
like the Surrealist scribbles,

were supposedly born
out of Pollock's subconscious.

But unlike the Surrealists,

whose pictures represented
the mind's hidden contents,

Pollock's supposedly made physical
manifestations of his psyche.

His paintings are themselves
signatures of his mind.

In theory, anyone could make a painting
that is an imprint of their mind.

So why is Pollock so special?

Well, it's important to remember that
while anyone could have done what he did,

he and the rest of the New York School
were the ones who actually did it.

They destroyed conventions of painting
that had stood for centuries,

forcing the art world to rethink
them entirely.

But one last reason why Jackson Pollock's
work has stayed prominent

stems from the specific objects he made,
which embody fascinating contradictions.

For instance, while Pollock's process

resulted in radically flat
painted surfaces,

the web of painted lines can create
the illusion of an infinite layered depth

when examined up close.

And the chaos of this tangled mess seems
to defy all control,

but it's actually the product
of a deliberate,

though not pre-planned, process.

These characteristics made Pollock
into a celebrity,

and within art history,

they also elevated him
to the mythified status

of the genius artist as hero.

So rather than evening the playing field
for all creative minds,

his work unfortunately reinforced
a long-standing elitist aspect of art.

Elitist,

innovative,

whatever you choose to call it,

the history embedded
in Abstract Expressionism

is one that no cat, however talented,
can claim.
Tłumaczenie pisemne - polski
Odwiedzając muzeum
sztuki współczesnej i nowoczesnej

można zobaczyć dzieła sztuki,
które czasem wywołują komentarze:

"Mój kot też tak potrafi,
więc co to za sztuka?".

Nurt zwany ekspresjonizmem abstrakcyjnym,
znany również jako szkoła nowojorska,

szczególnie często wywołuje takie reakcje.

Ekspresjonizm abstrakcyjny
powstał w 1943 roku

i rozwinął się po II wojnie światowej.

Charakteryzuje się dużymi,
głównie abstrakcyjnymi obrazami,

o całościowym podejściu do kompozycji
bez punktów centralnych,

z zamaszystymi pociągnięciami pędzla
uosabiającymi oraz wyzwalającymi emocje.

Do grupy abstrakcyjnych ekspresjonistów

zalicza się Barnetta Newmana i jego
egzystencjalne "zamki błyskawiczne",

Willhelma de Kooniga i jego
zniekształcone wizerunki kobiet,

Helen Frankenthaler, która stworzyła
technikę ,,wsiąkającej plamy"

i innych.

Ale jednym z najsłynniejszych,
wpływowych i prowokujących do myślenia

był Jackson Pollock.

Większość jego dzieł
jest natychmiast rozpoznawalna.

Przedstawiają splątany
nieład kolorowych linii

rozpierzchających się po całym płótnie.

Oczywiście te przestrzenie
są ogromne i imponujące,

ale czemu tak zachwycają?

Czy artysta zwyczajnie
nie rozchlapał farby na oślep?

Czyż nie każdy tak potrafi?

Na to pytanie można
odpowiedzieć i tak, i nie.

Metodę Pollocka może zastosować każdy

niezależnie od umiejętności,

ale tylko on mógł namalować swoje obrazy.

Ten paradoks odwołuje się
do korzeni jego twórczości,

do surrealizmu i rysunku "automatycznego"
stosowanego Andre Massona i innych.

Rzekomo podczas rysownia
surrealiści czerpali z podświadomości,

aby odkryć prawdy ukryte w umyśle.

Czasami zamiast coś sobie wyobrazić,
by potem to narysować,

pozwalali rękom poruszać się dowolnie,

by później z powstałej bazgraniny
wydobywać znajome kształty.

Gdy Pollock odszedł
od sztuki figuratywnej,

na podobnej zasadzie tworzył
obrazy kroplami i ruchami ręki,

ale rozwinął swoją autorską technikę,

nigdy nie dopatrując się w swoich dziełach
ukrytych kształtów i znaczeń.

Najpierw zdjął płótno ze sztalugi
i położył na podłodze,

co już samo w sobie było przewrotne.

Podczas "kontrolowanego tańca"
wokół płótna

kapał na nie przemysłową farbą, używając
patyków do mieszania i innych narzędzi,

zmieniając prędkość i kierunek,

żeby kontrolować sposób,
w jaki farba łączy się z powierzchnią.

Te ruchy, tak jak bazgroły surrealistów,

miały się urodzić
w podświadomości Pollocka.

Lecz w przeciwieństwie do surrealistów,

których obrazy reprezentowały
ukrytą zawartość umysłu,

obrazy Pollocka miały być
fizyczną manifestacją jego psyche.

Jego obrazy są sygnaturą jego umysłu.

Teoretycznie każdy mógłby namalować obraz,
który jest odbiciem jego umysłu,

więc czemu Pollock jest taki wyjątkowy?

Należy pamiętać, że podczas gdy każdy
mógłby zrobić to, co zrobił Pollock,

to dokonał tego dopiero on
i przedstawiciele szkoły nowojorskiej.

Złamali konwencje malarstwa,
która obowiązywała od stuleci,

zmuszając świat sztuki
do ponownego ich przemyślenia.

To, co jeszcze wyróżnia prace
Jacksona Pollocka

jest związane ze specyficznymi
obiektami, które tworzy.

Uosabiają fascynujące sprzeczności.

Na przykład gdy w procesie twórczym

powstaje wyraźnie gładka płaszczyzna,

siatka namalowanych linii stwarza iluzję
nieskończonej głębi warstw

jeśli przyjrzymy im się z bliska.

Ten chaos i plątanina zdaje się
opierać wszelkiej kontroli,

jest jednak wynikiem świadomego,
lecz niezaplanowanego wcześniej procesu.

Te cechy uczyniły z Pollocka celebrytę,

a w historii sztuki wyniosły go
do statusu geniusza i bohatera.

Zamiast stworzyć równorzędne warunki
dla wszystkich twórczych umysłów,

jego praca niestety wzmocniła
elitarny wymiar sztuki.

Elitarny,

innowacyjny,

jakkolwiek go określimy,

historia abstrakcyjnego ekspresjonizmu

nigdy nie będzie udziałem żadnego,
nawet nieprzeciętnie utalentowanego, kota.
angielski > polski: How do viruses jump from animals to humans?
General field: Medycyna
Detailed field: Genetyka
Tekst źródłowy - angielski
At a Maryland country fair in 2017,

the prize pigs were not
looking their best.

Farmers reported feverish hogs with
inflamed eyes and running snouts.

But while fair officials worried
about the pigs,

the Maryland department of health was
concerned about a group of sick fairgoers.

Some had pet the pigs, while others had
merely been near their barns;

but soon, 40 of these attendees would
be diagnosed with swine flu.

More often than not, sick animals
don’t infect humans.

But when they do, these
cross-species infections,

or viral host jumps,

have the potential to produce
deadly epidemics.

So how can pathogens from one species
infect another,

and what makes host jumps so dangerous?

Viruses are a type of organic parasite
infecting nearly all forms of life.

To survive and reproduce, they must move
through three stages:

contact with a susceptible host,
infection and replication,

and transmission to other individuals.

As an example, let’s look
at human influenza.

First, the flu virus encounters
a new host

and makes its way into
their respiratory tract.

This isn’t so difficult, but to survive
in this new body,

the virus must mount a successful
infection

before it’s caught and broken down
by an immune response.

To accomplish this task,

viruses have evolved specific interactions
with their host species.

Human flu viruses are covered in proteins

adapted to bind with matching receptors
on human respiratory cells.

Once inside a cell, the virus employs
additional adaptations

to hijack the host cell’s reproductive
machinery

and replicate its own genetic material.

Now the virus only needs to suppress
or evade the host’s immune system

long enough to replicate to sufficient
levels and infect more cells.

At this point, the flu can be passed on to
its next victim

via any transmission
of infected bodily fluid.

However, this simple sneeze also brings
the virus in contact with pets,

plants, or even your lunch.

Viruses are constantly encountering
new species and attempting to infect them.

More often than not, this ends in failure.

In most cases, the genetic dissimilarity
between the two hosts is too great.

For a virus adapted to infect humans,

a lettuce cell would be a foreign and
inhospitable landscape.

But there are a staggering number
of viruses circulating in the environment,

all with the potential to
encounter new hosts.

And because viruses rapidly reproduce
by the millions,

they can quickly develop random mutations.

Most mutations will have no effect,
or even prove detrimental;

but a small proportion may enable the
pathogen to better infect a new species.

The odds of winning this destructive
genetic lottery increase over time,

or if the new species is closely related
to the virus’ usual host.

For a virus adapted to another mammal,

infecting a human might just take
a few lucky mutations.

And a virus adapted to chimpanzees,

one of our closest genetic relatives,
might barely require any changes at all.

It takes more than time and genetic
similarity

for a host jump to be successful.

Some viruses come equipped to easily
infect a new host’s cells,

but are then unable to evade
an immune response.

Others might have a difficult time
transmitting to new hosts.

For example, they might make the host’s
blood contagious,

but not their saliva.

However, once a host jump reaches
the transmission stage,

the virus becomes much more dangerous.

Now gestating within two hosts,

the pathogen has twice the odds of
mutating into a more successful virus.

And each new host increases
the potential for a full-blown epidemic.

Virologists are constantly looking for
mutations

that might make viruses such as influenza
more likely to jump.

However, predicting the next potential
epidemic is a major challenge.

There’s a huge diversity of viruses
that we’re only just beginning to uncover.

Researchers are tirelessly studying the
biology of these pathogens.

And by monitoring populations to quickly
identify new outbreaks,

they can develop vaccines and containment
protocols to stop these deadly diseases.
Tłumaczenie pisemne - polski
Na jarmarku w Maryland w 2017

pokazowe świnie nie wyglądały najlepiej.

Farmerzy zgłaszali świnie z gorączką,
zaczerwienionymi oczami i katarem.

Podczas gdy organizatorzy
martwili się o świnie,

wydział zdrowia Maryland
martwił się o grupę chorych uczestników.

Niektórzy wcześniej głaskali świnie,
lecz inni zaledwie stali obok zagród

a niebawem u 40 z nich
została zdiagnozowana świńska grypa.

Zazwyczaj chore zwierzęta
nie zarażają ludzi.

Lecz kiedy to się zdarza,
te zakażenia międzygatunkowe,

te przeskoki

mogą potencjalnie powodować
śmiertelne epidemie.

Jak patogeny jednych gatunków
mogą atakować inne

i co sprawia, że jest to
tak niebezpieczne?

Wirusy są czymś w rodzaju pasożyta
infekującego prawie wszystkie formy życia.

Aby przetrwać i się rozmnażać,
muszą przejść trzy fazy:

kontakt z podatnym gospodarzem,
infekcja i replikacja,

transmisja na inne jednostki.

Weźmy jako przykład wirusa ludzkiej grypy.

Najpierw wirus grypy
spotyka nowego gospodarza

i dostaje się do dróg oddechowych.

To dość łatwe, ale żeby
przeżyć w nowym ciele

wirus musi zainstalować skuteczną infekcję

zanim zostanie złapany i rozłożony
przez reakcję immunologiczną.

Żeby tego dokonać

wirusy wyewoluowały interakcje
specyficzne dla gospodarzy.

Ludzki wirus grypy jest pokryty poteinami

zaadaptowanymi do wiązania się
z odpowiednimi receptorami

na komórkach ludzkich dróg oddechowych.

Kiedy już znajdzie się w komórce,
wirus uruchamia dodatkowe przystosowania

aby przejąć maszynerię rozrodczą
komórki gospodarza

i powielić własny materiał genetyczny.

Teraz wirus musi tylko stłumić lub obejść
układ odpornościowy gospodarza

na czas wystarczający do namnożenia się
i zainfekowania więcej komórek.

Teraz grypa może zarazić następną ofiarę

przy pomocy dowolnych
zakażonych wydzielin.

Jednak to proste kichnięcie
wystawia na kontakt z wirusem

także zwierzęta domowe,
rośliny, nawet twój obiad.

Wirusy wciąż napotykają nowe gatunki
i próbują je zainfekować.

Najczęściej się to nie udaje.

W większości przypadków różnice genetyczne
między gatunkami są zbyt duże.

Dla wirusa przystosowanego
do zakażania ludzi

komórka sałaty byłaby
obcym i niegościnnym krajobrazem.

Jednak w środowisku krąży
oszałamiająca liczba wirusów.

Wszystkie mają szansę
napotkać nowych gospodarzy.

A ponieważ rozmnażają się w milionach,

mogą często podlegać losowym mutacjom.

Większość z nich pozostanie bez wpływu
albo wręcz będzie niekorzystna,

jednak pewna część może pomóc patogenowi
w zakażeniu innego gatunku.

Szanse wygrania tej destrukcyjnej
genetycznej loterii rosną z czasem,

a także gdy nowy gatunek jest blisko
spokrewniony z typowym gospodarzem.

Wirusowi dostosowanego do innego ssaka

wystarczy kilka szczęśliwych mutacji,
aby zainfekować człowieka.

Wirus dostosowany do szympansów,

naszych bliskich genetycznych krewnych
nie potrzebuje prawie żadnych zmian.

Potrzeba czegoś więcej niż tylko czasu
i genetycznego podobieństwa,

żeby przeskok międzygatunkowy się udał.

Niektóre są dobrze wyposażone
aby wniknąć do nowych komórek,

jednak potem nie potrafią sobie poradzić
z reakcją odpornościową.

Inne mogą mieć problem
z przeniesieniem się na inne osobniki.

Mogą np. zakazić krew gospodarza,

ale nie jego ślinę.

Jednak kiedy przeskok
osiągnie etap transmisji,

wirus staje się
o wiele bardziej niebezpieczny.

Teraz, rozwijając się u dwóch gospodarzy,

patogen ma podwójną szansę
mutacji w skuteczniejszego wirusa.

A każdy nowy gospodarz zwiększa potencjał
epidemii na wielką skalę.

Wirusolodzy wciąż szukają mutacji,
które mogłyby pomóc wirusom

takim jak grypa
przeskoczyć na inny gatunek.

Jednak przewidzieć następną
potencjalną epidemię to wielkie wyzwanie.

Dopiero zaczynamy odkrywać
ogromną różnorodność wirusów.

Badacze niestrudzenie studiują
biologię tych patogenów.

Monitorując populacje pod kątem
szybkiego rozpoznania epidemii,

mogą opracować szczepionki
i protokoły bezpieczeństwa

aby powstrzymać te śmiercionośne choroby.
angielski > polski: I don't want children -- stop telling me I'll change my mind
General field: Nauki społeczne
Detailed field: Nauki społeczne, socjologia, etyka itp.
Tekst źródłowy - angielski
I recognized the roles
that were placed on me very early.

One persistent concept that I observed --

existing in our language, in our media --

was that women are not only
supposed to have children,

they are supposed to want to.

This existed everywhere.

It existed in the ways
that adults spoke to me

when they posed questions
in the context of "when."

"When you get married ..."

"When you have kids ..."

And these future musings
were always presented to me

like part of this American dream,

but it always felt to me
like someone else's dream.

You see, a value that I have
always understood about myself

was that I never wanted children.

And as a kid, when I would try
to explain this,

this disconnect between
their roles and my values,

they often laughed

in the way that adults do
at the absurdities of children.

And they would tell me knowingly,

"You'll change your mind."

And people have been saying
things like that to me my whole life.

Otherwise polite conversation
can turn intrusive fast.

"Does your husband know?"

(Laughter)

"Do your parents know?"

(Laughter)

"Don't you want a family?"

"Don't you want to leave anything behind?"

And the primary buzzword
when discussing childlessness,

"That's selfish."

There are countless reasons
a woman may have

for choosing to abstain from motherhood,

the majority of them
not self-prioritizing.

But it is still socially acceptable
to publicly vilify women as such,

because none of these reasons
have made it into the social narrative.

When I was little and learning
about the inevitability of maternity,

it was never explained to me

the commonness of these factors
that women consider,

like the risk of passing on
hereditary illness,

the danger of having to stop
life-saving medication

for the duration of your pregnancy,

concern about overpopulation,

your access to resources,

and the fact that there are
415,000 children

in the foster-care system
in the United States at any given time.

Reasons like these, many more,

and the fact that I don't like to leave
things of this magnitude to chance,

all informed my decision

to become surgically sterilized.

I began my research eagerly.

I wanted to fully understand

all that was going to come
with undergoing a tubal ligation,

which is just another word
for getting your tubes tied.

I wanted to know approval to aftermath,

satisfaction rates, risks, statistics.

And at first, I was empowered.

You see, the way the narrative
has always been taught to me,

I would have thought that women
who didn't want children were so rare,

and then I learned
one in five American women

won't be having a biological child --

some by choice, some by chance.

(Applause)

But I was not alone.

But the more I read,
the more disheartened I became.

I read women's stories,

trying desperately to get this procedure.

I learned how common it was
for women to exhaust their finances

appealing to dozens of ob-gyns
over many years,

only to be turned down so many times,

often with such blatant disrespect
that they just gave up.

Women reported that medical practitioners
were often condescending

and dismissive of their motivations,

being told things like,

"Come back when you're married
with a child."

But women who did have children,
who went to go get this procedure,

were told they were too young,

or they didn't have enough children,

which is very interesting,

because the legal requirements in my state
for getting this kind of surgery were,

"Be at least 21 years old,"

"appear of sound mind,
acting of your own accord,"

and "have a 30-day waiting period."

And I was perplexed that I could meet
all of these legal requirements

and still have to face a battle
in the exam room

for my bodily autonomy.

And it was daunting,

but I was determined.

I remember I dressed so professionally
to that first appointment.

(Laughter)

I sat up straight.

I spoke clearly.

I wanted to give that doctor
every piece of evidence

that I was not the date
of birth in that file.

And I made sure to mention things like,

"I just got my bachelor's degree

and I'm applying
to these doctoral programs,

I'm going to study these things."

And "my long-term partner
has this kind of business,"

and "I've done research
on this for months.

I understand everything
about it, all the risks."

Because I needed the doctor to know
that this was not a whim,

not reactionary,

not your 20-something
looking to go out and party

without fear of getting knocked up ...

(Laughter)

that this supported something
integral to who I was.

And I understand informed consent,

so I fully expected to be reeducated
on how it all worked, but ...

At one point, the information being
given to me started to feel agenda'd,

interlaced with bias
and inflated statistics.

The questions began to feel interrogative.

At first they were asking me questions

that seemed to understand
my situation better,

and then it seemed like they were
asking questions to try to trip me up.

I felt like I was on the witness stand,
being cross-examined.

The doctor asked me about my partner.

"How does he or she
feel about all of this?"

"Well, I've been with
the same man for five years,

and he fully supports any decision
I make for my body."

And he said, "Well,
what happens in the future,

if you change partners?

What happens when that person
wants children?"

And I didn't quite know
how to react to that,

because what I was hearing

was this doctor tell me that I'm supposed
to disregard everything I believe

if a partner demands children.

So I told him not to worry about that.

My stance on childbearing
has always been first date conversation.

(Laughter)

(Cheering)

(Laughter)

He then asks me to consider

how "in 20 years, you could really
come to regret this" ...

as though I hadn't.

I told him,

"OK, if I wake up one day

and realize, you know,

I wish I'd made a different
decision back then,

the truth is, I'd only removed
a single path to parenthood.

I never needed biology
to form family anyway."

(Applause)

And I would much rather
deal with that any day

than deal with one day waking up,

realize I'd had a child

that I didn't really want
or was prepared to care for.

Because one of these affects only me.

The other affects a child,

their development, their well-being --

(Applause)

and human beings
are not to be gambled with.

He then tells me why no one
was going to approve this procedure,

certainly not he,

because of a concept
called medical paternalism,

which allows him,
as my well-informed provider,

to make decisions for me ...

based on his perception
of my best interest,

regardless of what I,
as the patient, want or believe.

He takes this opportunity to step out

and discuss my case
with my potential surgeon,

and through the door, I hear him
describe me as a little girl.

I was so offended.

I wanted to defend myself.

I wanted to explicitly explain
to each one of these providers

how they were treating me,

that it was belittling and sexist,

and I didn't have to take it.

But I did take it.

I swallowed every sharp word in my throat,

clenched my jaw, and instead

answered each one of their condescending
questions and statements.

I had come here looking
for objectivity and support

and instead I felt dismissed and silenced,

and I hated myself for it.

I hated that I was letting people
disrespect me repeatedly.

But this was my one shot.

That was one of multiple consultations
that I had to go to.

At one point, I had seen five or six
medical professionals in the same hour.

The door to the exam room
felt more like the door to a clown car.

There's my primary,

there's his colleague,

the director, OK.

It felt like I was asking them
to infect me with smallpox

instead of, I don't know,
obtain birth control.

But I didn't waver,

and I was persistent,

and I eventually convinced one of them
to allow the procedure.

And even as I am in the room,
signing the consent forms

and getting the hormone shots
and tying up loose ends ...

my doctor is shaking
his head in disapproval.

"You'll change your mind."

I never really understood

how strongly this society
clings to this role

until I went through this.

I experienced firsthand, repeatedly,

how people, be it medical providers,

colleagues, strangers,

were literally unable
to separate me being a woman

from me being a mother.

And I've always believed
that having children

was an extension of womanhood,
not the definition.

I believe that a woman's value

should never be determined
by whether or not she has a child,

because that strips her
of her entire identity

as an adult unto herself.

Women have this amazing ability
to create life,

but when we say that that is her purpose,

that says that her entire existence
is a means to an end.

It's so easy to forget the roles
that society places on us

are so much more than mere titles.

What about the weight
that comes with them,

the pressure to conform
to these standards ...

the fear associated with questioning them,

and the desires that we
cast aside to accept them?

There are many paths
to happiness and fulfillment.

They all look very different,

but I believe that every one

is paved with the right
to self-determination.

I want women to know that your choice
to embrace or forego motherhood

is not in any way tied
to your worthiness or identity

as spouses, as adults, or as women ...

and there absolutely is
a choice behind maternity,

and it is yours

and yours alone.

Thank you.

(Applause)
Tłumaczenie pisemne - polski
Bardzo wcześnie zrozumiałam role,
jakie zostały mi przypisane.

Zauważyłam, że w naszym języku i w mediach

istnieje ciągłe przeświadczenie,

że kobiety nie tylko powinny mieć dzieci,

ale powinny też chcieć je mieć.

Widziałam to wszędzie.

W sposobie, w jaki dorośli do mnie mówili

nadając pytaniom kontekst "kiedy".

"Kiedy wyjdziesz za mąż..."

"Kiedy będziesz miała dzieci..."

Te rozważania o przyszłości
były mi przedstawiane

jako część "amerykańskiego snu",

ale zawsze czułam, że to nie mój sen.

Zawsze rozumiałam,
że jedną z moich cech i wartości

było to, że nigdy nie chcę mieć dzieci.

W dzieciństwie, kiedy
próbowałam to wyjaśnić,

tę rozbieżność między ich rolami
a moimi wartościami,

często się śmiali,

jak zwykle dorośli śmieją się
z absurdalnych pomysłów dzieci.

Mówili mi pouczająco: "Odmieni ci się".

Ludzie mówili mi takie rzeczy
przez całe życie.

Skądinąd miła rozmowa
szybko może stać się nachalna.

"Czy twój mąż o tym wie?"

(Śmiech)

"Czy twoi rodzice wiedzą?"

(Śmiech)

"Nie chcesz mieć rodziny?"

"Nie chcesz nic po sobie zostawić?"

I najmodniejszy zwrot przy
dyskusjach o bezdzietności,

"To samolubne".

Jest nieograniczona liczba
powodów, dla których kobieta

może wstrzymać się od macierzyńśtwa,

większość z nich
nie dotyczy jej samej.

Jest jednak społeczne przyzwolenie
na publiczne demonizowanie takich kobiet,

bo żadne z tych powodów
nie weszły do powszechnej narracji.

Kiedy byłam dzieckiem i uczono mnie,
że macierzyństwo jest nieuniknione,

nikt mi nie wyjaśnił,

jak częste są te czynniki,
które kobiety biorą pod uwagę,

jak ryzyko przekazania
chorób dziedzicznych,

konieczności przerwania
ratującej życie terapii lekowej

na czas trwania ciąży,

obawy dotyczące przeludnienia,

dostępu do środków do życia

i fakt, że w każdym momencie
jest 415 tys. dzieci

w systemie opieki zastępczej w USA.

Tego typu powody, wiele więcej

i to, że nie lubię pozostawiać
tak poważnych kwestii losowi,

wpłynęły na moją decyzję

o chirurgicznym ubezpłodnieniu.

Z zapałem zaczęłam rozeznanie.

Chciałam w pełni zrozumieć

wszystko, co mnie czeka

w przypadku podwiązania jajowodów.

Chciałam wiedzieć wszystko
od zgody po następstwa,

poziom satysfakcji, ryzyko, statystyki.

Początkowo czułam się podbudowana.

Z narracji, którą mi zawsze przekazywano

mogłoby wynikać, że kobiety,
które nie chcą dzieci są rzadko spotykane,

a teraz dowiedziałam się, że
jedna na pięć Amerykanek

nie będzie mieć biologicznego dziecka.

Część z wyboru, część z przypadku.

(Brawa)

Nie byłam sama.

Jednak im więcej czytałam,
tym bardziej byłam przygnębiona.

Czytałam historie kobiet,

które desperacko chciały
poddać się tej procedurze.

Dowiedziałam się, jak często
kobiety wyczerpują finanse

odwołując się do dziesiątków ginekologów
na przestrzeni wielu lat

tylko po to, by
odrzucono je tak wiele razy,

często z rażącym brakiem szacunku,
że po prostu się poddawały.

Mówią, że praktykujący lekarze
byli często protekcjonalni

i pogardliwi wobec ich motywacji,

słyszały rzeczy typu

"Wróć jak wyjdziesz za mąż
i urodzisz dziecko".

Jednak kobiety, które już miały dzieci
i chciały poddać się procedurze

słyszały, że są za młode,

albo że nie miały
wystarczająco dużo dzieci,

co jest bardzo ciekawe,

bo wymogi prawne w moim stanie
pozwalające na tego typu zabieg mówią, że

musisz mieć co najmniej 21 lat,

być przy zdrowych zmysłach,
działać z własnej inicjatywy

i odbyć 30-dniowy okres oczekiwania.

Byłam osłupiona, że mimo
spełnienia tych prawnych warunków

mogłaby mnie czekać walka
w gabinecie lekarskim

o stanowienie o własnym ciele.

Było to zniechęcające,

ale byłam zdeterminowana.

Pamiętam, jak profesjonalnie
ubrałam się na pierwszą wizytę.

(Śmiech)

Usiadłam wyprostowana.

Mówiłam wyraźnie.

Chciałam dać lekarzowi
wszelkie możliwe dowody,

że nie byłam datą urodzenia z akt.

Uważałam, żeby wspomnieć
o rzeczach takich, jak

"Właśnie obroniłam licencjat

i aplikuję na takie programy doktorskie,

zamierzam to studiować",

"mój długoletni partner ma taką firmę",

"zgłębiałam temat miesiącami.

Rozumiem wszystko,
ryzyko i niebezpieczeństwa".

Chciałam, żeby lekarz zrozumiał,
że to nie była zachcianka,

reakcja na coś,

nie jakaś dwudziestoparolatka,
która chce imprezować

bez strachu, że wpadnie...

(Śmiech)

Że to nieodzowna część mnie.

Rozumiem kwestię świadomej zgody,

więc spodziewałam się usłyszeć
od nowa, jak to wszystko działa, ale...

W pewnym momencie zaczęłam
odczuwać jakiś ukryty program

w po części stronniczych informacjach
i zawyżonych statystykach.

Pytania sprawiały wrażenie przesłuchania.

Na początku zadawano mi pytania,

które miały pomóc zrozumieć moją sytuację,

a potem miałam wrażenie,
że miałam się na nich wyłożyć.

Czułam się jak na ławie świadków
w krzyżowym ogniu pytań.

Lekarz pytał o mojego partnera.

"Co on lub ona o tym wszystkim myśli?"

"Cóż, jestem z tym samym
człowiekiem od pięciu lat,

i w pełni popiera wszystkie decyzje,
które podejmuję o własnym ciele".

A on na to: "A co się stanie,
jeśli w przyszłości zmieni pani partnera?

Co, jeśli ta osoba chciałaby mieć dzieci?"

Nie miałam pojęcia, jak na to zareagować,

bo dla mnie brzmiało to

jak lekarz, który twierdzi, że powinnam
odrzucić wszystko, w co wierzę

jeśli partner zażyczy sobie dzieci.

Powiedziałam, żeby się o to nie martwił.

Moja opinia o rozrodczości zawsze
była tematem na pierwszą randkę.

(Śmiech)

(Wiwat)

(Śmiech)

Potem chciał, żebym zastanowiła się,

czy "za dwadzieścia lat nie
zacznę tego żałować"...

jakbym sama na to nie wpadła.

Powiedziałam mu

"OK, jeśli pewnego dnia się obudzę

z myślą, że wie pan,

żałuję, że nie podjęłam
wtedy innej decyzji,

tak naprawdę pozbawiłam się
tylko jednej drogi do rodzicielstwa.

Nigdy nie potrzebowałam biologii
do stworzenia rodziny".

(Brawa)

Wolę stawać przed takim problemem

niż takim, że pewnego dnia obudzę się

i zrozumiem, że mam dziecko,

którego tak naprawdę nie chciałam
i nie byłam gotowa się nim opiekować.

Jeden z tych problemów dotyczy tylko mnie.

Drugi dotyczy także dziecka,

jego rozwoju, dobrobytu

(Brawa)

i nie powinno się tak ryzykować
z istotami ludzkimi.

Mówił mi, dlaczego nikt
nie zaakceptuje tego zabiegu,

zwłaszcza on.

To koncepcja paternalizmu medycznego,

która pozwala mu, kompetentnemu
pracownikowi służby zdrowia,

podejmować za mnie decyzje

dla mojego w jego odczuciu dobra,

niezależnie od tego, czego ja,
jako pacjent chcę i w co wierzę.

W tym momencie poszedł
przedyskutować mój przypadek

z moim potencjalnym chirurgiem.

Przez drzwi słyszałam,
jak opisuje mnie jako dziewczynkę.

Bardzo mnie to dotknęło.

Chciałam się bronić.

Chciałam stanowczo
wyjaśnić każdemu z nich,

że traktują mnie
lekceważąco i seksistowsko,

i że nie muszę tego znosić.

Ale to zniosłam.

Przełknęłam wszystkie gorzkie słowa,

zacisnęłam zęby

i odpowiedziałam na każde z ich
protekcjonalnych pytań i stwierdzeń.

Przyszłam tu po obiektywność i wsparcie,

a zamiast tego poczułam się
odrzucona i uciszona

i nienawidziłam siebie za to.

Byłam zła, że pozwoliłam
komuś na taki brak szacunku,

Ale to była jedna z prób.

Jedna z wielu konsultacji,
na które musiałam iść.

Raz w godzinę rozmawiałam
z pięcioma czy sześcioma lekarzami.

Drzwi do gabinetu były jak drzwi
do samochodu pełnego klaunów.

Tu lekarz ogólny,

tu jego kolega,

dyrektor, ok.

Czułam się, jakbym prosiła
o zarażenie czarną ospą

zamiast, no nie wiem, antykoncepcję.

Ale nie zachwiałam się,

byłam wytrwała

i w końcu przekonałam jednego z nich,
aby udzielił pozwolenia.

Ale nawet gdy już
podpisywałam wszelkie zgody,

brałam zastrzyki hormonalne
i załatwiałam resztę spraw,

mój lekarz kręcił głową z dezaprobatą.

"Odmieni się pani".

Nigdy w pełni nie pojęłam,

jak bardzo społeczeństwo
trzyma się tej roli

dopóki przez to nie przeszłam.

Z pierwszej ręki,
wielokrotnie doświadczyłam

jak ludzie, czy to lekarze,

współpracownicy, obcy

zupełnie nie potrafili oddzielić
mojego bycia kobietą

od bycia matką.

Zawsze wierzyłam, że posiadanie dzieci

to przedłużenie kobiecości,
a nie definicja.

Wierzę, że wartość kobiety

nie powinna nigdy
zależeć od tego, czy ma dziecko,

bo to zabiera jej całą tożsamość

jako dorosłej osoby.

Kobiet ma tę niezwykłą
możliwość dawania życia,

ale kiedy mówimy,
że to jest jej przeznaczenie,

przyznajemy, że jej istnienie
to tylko środek do celu.

Łatwo zapomnieć, że role
przypisane nam przez społeczeństwo

to więcej niż tylko nazwy.

Pomyślcie o ciężarze z nimi związanym,

presji spełnienia tych oczekiwań,

strachu przed kwestionowaniem ich

i pragnieniach, które odrzucamy,
by się nim poddać.

Jest wiele dróg do szczęścia i spełnienia.

Każda wygląda inaczej,

ale wierzę, że każda z nich

jest wybrukowana prawem
do stanowienia o sobie.

Chcę, żeby kobiety wiedziały,
że to, czy wybiorą macierzyństwo

nie jest w żaden sposób związane
z ich wartością czy tożsamością

jako żona, jako dorosły, jako kobieta,

i że naprawdę istnieją
inne wybory niż macierzyństwo.

To twój wybór

i tylko twój.

Dziękuję.

(Brawa)

Wykształcenie Other - Udemy
Doświadczenie Lata doświadczenia jako tłumacz: 1. Zarejestrowany od: Sep 2019. Członek od: Mar 2020.
ProZ.com Certified PRO certificate(s) N/A
Poświadczenia kwalifikacji N/A
Przynależność do organizacji N/A
Oprogramowanie Adobe Acrobat, Adobe Illustrator, Adobe Photoshop, Amara, AutoCAD, Microsoft Excel, Microsoft Word, Ooona, Powerpoint, SDL TRADOS
Events and training
Praktyki zawodowe Ludwika Pilat popiera ProZ.com's Zasady postępowania.
Bio
Słowa kluczowe: Polish, English, science, finance, economy, medicine, biology, evolution, art, subtitles, websites, localization


Ostatnia aktualizacja profilu
Jan 19



More translators and interpreters: angielski > polski - polski > angielski   More language pairs



Your current localization setting

polski

Select a language

All of ProZ.com
  • All of ProZ.com
  • Szukaj terminu
  • Praca
  • Forum
  • Multiple search